ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 227

Proton

Proton - musbat zaryadlangan barqaror elementar zarracha. Barcha modda atomlarining asosiy massasini protonlar tashkil qiladi. Proton yun. protos - birinchi, r - musbat elektr zaryadi u=1.602191710~" Kl ega barqaror elementar zarra. Tinch holatda ...

Qaytar jarayonlar

Qaytar jarayonlar - avval bir yonalishda, songra teskari yonalishda sodir bolib, sistema ozining boshlangich holatiga qaytib kelganida tashqi muhitda hech qanday ozgarish yuzaga kelmaydigan fizik jarayonlar. Ideal sharoitda sodir boladigan hamma ...

Radioaktivlik

Radioaktivlik - kimyoviy element beqaror izotopining elementar zarralar yoki yadrolar chiqarib oz-ozidan boshqa element izotopiga aylanish krbiliyati. Tabiiy sharoitlardagi izotoplarda boladigan R. tabiiy R., yadro reaksiyalari vositasida olinadi ...

Rebinder effekti

Rebinder effekti - qattiq sathda sirt faol moddalar ning oz-ozidan adsorbsiyalanib, satxda erkin energiyani kamaytirishi va ayni vaqtda ozida qattiq jism mustahkamligini pasaytirishi. Qattiq jism mustahkamligining adsorbsion pasayishi rus fizik k ...

Santimetr

Santimetr - SI olchovlar tizimidagi uzunlik olchov birligi. 1 sm = 10 mm; Santimetr santi. va metr - SGS birliklar tizimida qabul qilingan asosiy uzunlik olchov birligi. Qisqacha sm bilan belgilanadi. Olchamligi L orqali ifodalanadi. S. Xalsaro b ...

Sutka

Sutka - Yerning oz oqi atrofida 1 marta aylanish davriga teng bolgan vaqt olchov birligi. Sutka quyosh sutkasi 24 soat va yulduz sutkasi 23 soat 56 minut 4 sekund kabi turlarga ajratiladi. Hayotda kopincha sutka kun deb ham yuritiladi. Bir sutka ...

Tovush

Tovush mexanik energiyaning materiya boylab tolqinlar yordamida tarqalishidir. Tovush chastota, tolqin uzunligi, davr, amplituda va tezlik bilan xarakterlanadi. Kundalik turmushda tovush atamasini havoda tarqaluvchi va odam eshita oladigan tolqin ...

Uzunlik

Uzunlik - asosiy fizik kattaliklardan biri. Uzunlik - chizikdarning sonli xarakteristikasi. Kesma uzunligi uning uchlari orasidagi masofaga teng. Siniq chiziq uzunligi uni tashkil qiluvchi kesmalar uzunliklari yigindisiga teng. Regulyar chiziq uz ...

Vaqt

Vaqt olamning fizik xarakteristikasi bolib, olam holatining ketma-ket ozgarishida aks etadi. Vaqt - 1) materiyaning asosiy yashash shakllaridan biri qarang Fazo va vaqt; 2) tabiatdagi biror davriy hodisaga, mas., Yerning oz oqi atrofida aylanish ...

Xalqaro birliklar tizimi

Xalqaro birliklar tizimi - fizik kattaliklarning asosiy va hosilaviy olchov birliklar tizimi. Olchov va tarozilar boyicha Parijda otkazilgan 11Bosh konferensiyada qabul qilingan. Xalqaro birliklar tizimit.ni yettita asosiy birlik, ikkita qoshimch ...

Yarimotkazgich

Yarimotkazgichlar otkazuvchanligi jihatidan metall va dielektriklar orasidagi moddalar bolib, oz fizik xususiyatlarini turli tashqi tasirlar natijasida keng intervalda ozgartira olish xususiyatiga ega. Yarimotkazgichlar elektronika va mikroelektr ...

Zarba

Zarba, zarb - harakatlanayotgan qattiq jismlar toqnashganda, qattiq jism suyuklik yoki gaz bilan ozaro tasirlashganda yuzaga keladigan hodisalar majmui. 3. davom etadigan vaqt oraligi, odatda, juda qisqa, birbiriga uriluvchi jismlarning kontakt y ...

Achchiqtosh

Achchiqtosh - Qosh sulfat tuzlarining kristallogidratlari, bu yerda Me1 bir valentli. Mesh uch valentli metallar. Sulfatli minerallardan 30 ga yaqini xalq tilida Achchiqtosh deb ataladi. Tabiiy sharoitda sof holda uchramaydi. Sof Achchiqtosh bir ...

Aerenxima

Aerenxima - osimliklarning nafas olish funksiyasini bajaradigan havo saqlovchi toqimasi. Aerenxima ancha keng hujayralar oraligi va har xil shakldagi hujayralardan tashkil topgan parenxima hisoblanadi. Bazan Aerenxima tarkibiga mexanik, ayiruvchi ...

Aktiniy

Aktiniy, Ac – Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy radioaktiv element. Tartib raqami 89, atom massasi 227, 0278; yer postining otirlik jihatdan qismini tashkil etadi, 1899 yilda fransuz kimyogari A. De-bern uran rudasi chi ...

Aktinoidlar

Aktinoidlar, aktinidlar - Mendeleyev davriy sistemasining III guruhi 7davrida aktiniydan keyin turadigan 14 ta elementning umumiy nomi. Ularning tartib raqami 90 dan 103 gacha: toriy Th, protaktiniy Ra, uran U, neptuniy Np, plutoniy Pu, ameritsiy ...

Aktivlik qatori

Aktivlik qatori, kuchlanishlar qatori – metallarning elektrolit eritmalaridagi normal potensiallarining ortib boradigan tartibda joylanishi: Li, K, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Cd, Ni, Sn, Pb, H 2, Cu, Hg, Ag, Pt, Au Aktivlik qatori ga taqqosl ...

Aluminiy

Alyuminiy, A1 -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 13, atom massasi 26.9815; Aluminiy lot. alumen sozidan kelib chiqqan. Tabiatda bitta barqaror izotop holida uchraydi, bir necha sun’iy radio-aktiv ...

Ameritsiy

Ameritsiy, Am – sun’iy yol bilan olingan radioaktiv ki-myoviy element, aktinoidlarga kiradi; tartib raqami 95. Barqaror izotoplari yoq.Plutoniy ni neytronlar bilan nurlantirib, sintez qilingan. Lantanoidlar qatorida lantandan key-in 6-orinda tura ...

Analitik kimyo

Analitik kimyoning vujudga kelishi va rivojlanishi turli ishlab chiqarish sohalarining paydo bolishi va taraqqiy etishi bilan bogliq. Miqdoriy analiz rudalar va tayyor mahsulotlar tarkibidagi oltin, kumush va boshqa metallarning miqdorini aniqlas ...

Anorganik kimyo

Anorganik kimyo – kimyoviy elementlar va ulardan hosil bolgan bi-rikmalar haqidagi fan. Anorganik moddalar, xususan ogir metallar – oltin, kumush, mis, temir, qorgoshin, simob va qalay, metallmaslardan uglerod va oltingugurt qadim zamonlardan ma’ ...

Argon

Argon, Ar – elementlar davriy sistemasining VIII guruhi elementi, inert gazlar jumlasidan. Tartib raqami 18, atom massasi 39.948, birinchi marta 1894 yilda havodan ajratib olingan. Argon rangsiz va hidsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi 189.4°, qa ...

Asbest sanoati

Asbest sanoati - Asbest rudasini qazib olish va asbest tolasi ishlab chiqarish sanoati. Qadimgi Xitoy, Hindiston, Yunonistonda asbestdan turli buyumlar tayyorlangan. Asbestning otga chidamli bolishi, elastikligi, adsorbsiya qobiliyati, kam miqdor ...

Asbest-sement

Asbest-sement buyumlar - asbest va sement qorishmasidan tayyorlanadigan uqurilish materiallari. Listsimon, quvursimon xillarga bolinadi. Tomga yopiladigan shakldor listlar va yassi plitalar hamda plitachalar turar joy, jamoat va ishlab chiqarish ...

Ashirit

Ashirit, Dioptaz? mis zumradi, axirit - mineral, misning suvli silikati. Kimyoviy formulasi Cu6. 6N2O. Birinchi bolib buxorolik savdogar Muhammad Ashir 1785 y.da Markaziy Qozogistondagi Oltintepa degan joydan topgan, dastlab uning nomi bilan ashi ...

Asidol

Asidol - Suvda erimaydigan, otkir hidli toq jigarrang, moysimon suyuqlik. Neftning ishqoriy qoldiqlarini sulfat kislota bilan parchalab olinadi. Asidol moy asosidagi loklar ishlab chiqarishda erituvchi, emulgator, sovun ishlab chiqarishda osimlik ...

Asl metallar

Asl metallar - Oltin, kumush, platina va platina guruhidagi metallar. Kimyoviy jihatdan turgun, qiyin eruvchan, zanglamaydi, ulardan yasalgan buyumlar korkamligi bilan ajralib turadi. Oltin, kumush va platinaning plastikligi yuqori. Bu metallarni ...

Asl metallar probasi

Asl metallar probasi - - ishlanadigan va tanga zarb qilinadigan qotishma tarkibidagi sof oltin, kumush, platina va b. qimmatbaho metallar miqdorini ifodalaydigan mezon. Kopchilik mamlakatlarda Asl metallar probasi metrik tizim boyicha 1000 g qoti ...

Asparagin

Asparagin - HOOC-CH-CH 2 -CONH 2 osimlik organizmida azotli birikmalarning almashinishidan hosil boladigan Asparagin kislota amidi. Mol. m. 132.12; rangsiz kristallar. Suvda, kislotalarda yaxshi eriydi, organik kislotalarda erimaydi. Asparagin - ...

Asparagin kislota

Asparagin kislota, HO 2 CCHCH 2 CO 2 H - rangsizkristallar, dikarbonamino-kislotalardan biri, Mol. m. 133.1. Asparagin kislota hayvon va osimlik oqsillari tarkibida kop miqdorda uchraydi, ularda azot moddalarining almashinuvida muhim rol oynaydi. ...

Astat

Astat - Astatin, At - suniy yol bilan hosil qilingan kimyoviy radioaktiv element. Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub; galogenlar jumlasidan. Tartib raqami 85. 1940-yilda vismutni a - zarrachalar bilan parchalash natijasida kashf ...

Astraxanit

Astraxanit - mineral, natriy bilan magniyning suvli sulfati. Formulasi Na 2 Mg 2 4. Kimyoviy formulasi Na 2 Mg "SOJ2 4N20. Qattikligi 2 - 3. S. og. 2.3. Monoklin singoniyali. Kam uchraydigan kristallari ustunsimon yoki izotermik shaklda. Odatda z ...

Atom massasi

Atom massasi – atom massasining atom massa birligida ifodalangan qiymati. Atom massasi, atom ogirligi – atom massalarining atom massasi birli-klarida ifodalangan nisbiy qiymati. Atom massasi ifodasini ingliz ki-myogari J.Dalton 19-asr boshida fan ...

Atsetillash

Atsetillash - Organik birikmalardagi vodorodni sirka kislota qoldigi ga almashtirish usuli. Atsetillash uchun, odatda, sirka angidriddan yoki atsetil xloriddan foydalaniladi. Atsetillash sanoatda atsetat ipak, aspirin, xushboy murakkab efirlar va ...

Auripigment

Auripigment - mineral. Mishyak sulfidi - As2S3. Tarkibida 61 % As va 39 % S bor. Qattiqligi 1.5 - 2. S. og. 3.4 - 3.5. Rangi oltinsimon-sariq, toq sariq, bazan qo`ng`ir. Yogsimon, yaltiroq, yumshoq. Auripigment epitermal konlar uchun xos bolib, r ...

Austenit

Austenit – temir-uglerod qotishmalarining tarkibiy tuzilmalaridan biri. uglerodning u-temirdagi qattiq eritmasi. Ingliz tadqiqotchisi R. Austen nomiga qoyilgan. Uglerodli polatlarda austenit odatda 727° dan yuqori temperaturadagina barqaror bolad ...

Azot

Azot, N – Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 7, atom massasi 14.0067. Yer postining ogirlik jihatidan 0.01 % ini tashkil etadi. Havoda erkin holda boladi. Tuproqda turli minerallar va organik birikma ...

Berilliy

Berilliy, Be - kimyoviy element. Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub, tartib rakami 4, atom massasi 9.012; kumushdek oq, yengil va qattiq metall. Tabiatda bitta barqaror izotop Be holida uchraydi. Fransuz kimyogari Berilliy Voklen ...

Berkliy

Berkliy, berkeliy, Bk - davriy sistemaning III guruhiga mansub radioaktiv element, suniy yol bilan olnngan aktinoidlara&n biri, atom raqami 97. Barqaror nzotoplari yoq. Massa sonlar" 240 - 251 bolgan 10 ta izotopi olingan. Uzoqyashaydigan izo ...

Biogeokimyo

Biogeokimyo - tirik organizmlar ishtirokida Yer biosferasida kimyoviy elementlarning aylanishini organadigan fan. B. tushunchasini fanga rus olimi V. I. Vernadskiy kiritgan. U tirik moddaning planeta miqyosida sodir boladigan geokimyoviy jarayonl ...

Bor (unsur)

Bor - unsurlar davriy jadvalining 5 unsuri, nimmetall. Bor, V - Mendeleyev davriy sistemasi III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 5, atom massasi 10.811. Tabiiy Bor ikkita barqaror izotopdan iborat: 10V va "V. Bor ning radioaktiv iz ...

Boriy (unsur)

BORIY. VN - Mendeleyev davriy sistemasining VII guru-higa mansub suniy radioaktiv kim-yoviy elsment. Tartib raqami 107. Bar-qaror nuklidlari yoq, massa soni 261 va 262 ga teng bolgan 2 ta izotopi malum. Eng uzoq mavjud boluvchi nuk-lidi 62V. Oksi ...

Brom

Brom, Br - Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhi kimyoviy elementi, galogenlardan biri; tartib rakami 35, atom massasi 79.904; odatdagi sharoitda yoqimsiz hidli, qizgishqongir suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi - 7.25°, qaynash temperaturas ...

Choyan

Choyan - har xil buyumlar quyish uchun ishlatiladigan mort material; temir bilan uglerod qotishmasi. Oddiy Ch. tarkibida 2.0% dan ortiq uglerod va oz miqsorda doimiy qoshilmalar - kremniy, marganets, fosfor va oltingugurt boladi. Tarkibida legirl ...

Disproziy

Disproziy, Dy - Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidpar turkumiga mansub element; tartib rakami 66, atom massasi 162.50. Disproziyning 7 ta barqaror izotopi malum: l56Dy, 158Dy, 160Dy, l tez oksidlanadi. Mineral kislotalar bilan o ...

Dubniy

Dubniy, 1) - Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub suniy radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 105. Barqaror izotoplari yoq, massa soni 255, 257, 259 - 262 ga teng bolgan 6 ta izotopi malum. Eng uzoq manjul boluvchi izotopi 2,D&g ...

Elektron konfiguratsiyasi

Elektron konfiguratsiyasi - kimyoviy unsur atomining elektron qobiqlaridagi elektronlarning joylashish formulasi. Elektron konfiguratsiyasi har bir boshqa barcha Orbital tomonidan yaratilgan ortacha sohasida, bir orbital mustaqil harakat sifatida ...

Fenol

Fenol, karbol kislota, o k sibenzol, S6N5ON - oziga xos hidli, rangeiz kristall modda. Saqlab qoyilganda pushti rangga kiradi. Mol. m. 94.11, suyuqlanish trasi 40.9°, qaynash trasi 181.75°, zichligi 1058 kg/m3. Spirt, efir, atseton, xloroformda y ...

Ferrit

Ferrit - temiruglerodli qotishmalarning tarkibiy fazalaridan biri; Uglerod va legirlovchi elementlarning atemirdagi qattiq eritmasi. Polimorf uch> a ozgarishida hosil boladi. Uglerodning 8 temirdagi qattiq eritmasi yuqori temperaturali ferrit ...

Fosfolipidlar

Fosfolipidlar, fosfatidlar - murakkab lipidlar, molekulalarida fosfat kislota qoldiqlari boladi. F. tarkibiga glitserin, yog kislotalari, aldegidlar va azotli birikmalar kiradi. Glitserofosfatidlar va fosfosfingolipidlar - fingomiyelinlar F.ning ...