ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 259

Trikotaj sanoati

Trikotaj sanoati - toqimachilik sanoati tarmogi. Trikotaj sanoati korxonalarida trikotaj polotnolar, jumladan, texnik polotnolar, paypok, buyumlari, ichki va ustki trikotaj kiyimlar, qolqoplar, bosh kiyimlar, sharflar hamda sanoat va tibbiyotda q ...

Trilateratsiya

Trilateratsiya - tayanch geodezik punktlarni aniqlash usuli. Muayyan joyda bir-biri bilan ketma-ket ozaro boglangan uchburchaklar zanjiri yoki tarmogini yasash va bu uchburchaklarning har birida barcha uch tomonni olchashdan iborat. Bu uchburchak ...

Trilobitalar

Trilobitalar -qirilib ketgan qadimgi bogimoyokdilar sinfi. Ilk kembriy davri dengizlari chokmalaridan malum; paleozoyda qirilib ketgan. T. kembriy va ordovik davrida keng tarqalgan; barcha dengizlarda yashagan. Gavdasi 10 - 800 mm. Tanasi bogimla ...

Trilogiya

Trilogiya - umumiy mazmuni, goyasi, asosiy qahramonlari, syujet chizigining ozaro aloqadorligi, bogliqligi bilan bir butunlikni, yaxlitlikni tashkil etuvchi uch mustaqil asar. T. xarakteridagi asarlarning eng dastlabkilari Yunonistonda yuzaga kel ...

Trimmer

Trimmer - 1) aviatsiyada - uchish apparati ruli ning quyruq qismidagi kichkina ogdiruvchi qism. Apparatni boshqarish tizimidagi zoriqish ni kamaytirish uchun xizmat qiladi; 2) irgituvchi konveyer; kochma yuk ortishtushirish mashinasi. Yuk ortish ...

Trimurti

Trimurti - hinduiylikay oliy xudolar - Brahma, Vishnu, Shivatlsh yagona namoyon bolishi; bitta bosh va uch qiyofali qilib tasvirlanadi.

Trinidad

Trinidad - Atlantika okeanidagi orol, Jan. Amerikaning shim.sharqiy qirgoklari yaqinida. Trinidad va Tobago davlatining asosiy qismi. Maydoni 4.8 ming km². T. materikdan ajralib chiqqan. Relyefi shim.da togli, krlgan qismi tektonik. Sharqiy qismi ...

Trio

Trio - 1) uch sozanda yoki xonandadan tashkil topgan ansambl ; 2) shu ansamblga moljallangan musiqa asari, kamer musiqa janri. Dastlab triosonata shaklida, keyinchalik sonata turkumi tarzida rivoj topdi. Ozbekistonda M. Burhonov, Ik. Akbarov, G. ...

Triod

Triod - termoelektron katod, boshqaruvchi tor va anodlardan iborat 3 elektrodli elektron lampa. Oddiy T.da silindrik anod ichiga spiralsimon tor joylashtiriladi. Anod va torning umumiy oqiga katod joylashtiriladi. Vazifasiga kora, T.larning konst ...

Tripanosomalar

Tripanosomalar - kinetoblastidlar turkumiga mansub parazit xivchinlilar urugi. Uz. 15 - 40 mkm. Gavdasi duksimon, yadrosi bitta. Xivchini tanasining keyingi qismida joylashgan bazal tanachadan boshlanib, tanasi boylab otgan va yupqa membrana yord ...

Tripitaka

"TRIPITAKA" - buddizm yozuvlari toplami. Pali tilidagi "T." - hinayananint muqaddas asari; uning bir necha qoidalari Rojagrixdagi 1budda yigini da bayon qilingan; tugal tahriri mil. av. 3-asr ga mansub. Sanskrit tilidagi "T." mahayanannnt muqadda ...

Tripoli (shahar)

Tripoli, Tarabulus ash-Shom - Livanning shim. qismidagi shahar. Shim. Livan muhofazasining mamuriy markazi. Aholisi 240 ming kishi. Orta dengiz sox,ilidagi port. Chetga sitrus mevalar, paxta chikariladi. Irokdan neft quvuri otkazilgan. Neftni qay ...

Tripolitaniya

Tripolitaniya - Liviyadagi tarixiy viloyat. Mil. av. 1ming yillikning 1yarmida T.ning sohil boyi qismida finikiyaliklarning 3 ta koloniyasi - Sabrata, LeptisMagna va Ea barpo etilgan. Mil. av. 5-asr ortasi - 3-asr oxirida Karfagenga, 218 - 201 yi ...

Tripsin

Tripsin - ovqatni hazm qiddiradigan ferment; gidrolazalar sinfiga kiradi. T. meda osti bezida hosil boladi. Ichakda oqsilni parchalaydi. T.ning mol.m. taxminan 22680. T. preparatlari jarohatlanganda, kuyganda, tromboz va boshqalarni davolashda ba ...

Triptan

Triptan - 2.2, 3trimetilbutan, pentametiletan, SSN2 - toyingan uglevodorod. Mol. m. 100.2. Rangsiz suyuklik, kamfora hidi keladi. Qaynash trasi 80.9°. Zichligi 690 kg/sm3. T. bazi neftlarda, shuningdek, neftni qayta ishlashda benzin fraksiyasida ...

Triptix

Triptix - umumiy badiiy goya, mavzu yoki syujet bilan birlashgan 3 qismdan tashkil topgan tasviriy sanat asari.

Triptofan

Triptofan, r aaminopropion kislota, CnH12N2O2 - muxim tabiiy aminokislotalardj biri. L va Doptik faol hamda DLratsemik shakllari bor. Gammaglobulin, fibrinogen, kazein va boshqa oqsillar tarkibida oz miqsorda LT. boladi. LT. almashtirib bolmaydig ...

Tripura

Tripura - Hindistonning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 10.5 ming km². Aholisi 3.2 mln. kishi, aksari kismi bengallar. Mamuriy markazi va eng katta shahri - Agartala. Tripura Gang Braxmaputra deltasi havzasida joylashgan. Sharqiy va janu ...

Tritiy

Tritiy, T. - vodorodning massa soni 3 bolgan radioaktiv izotopi. 1934 yilda ingliz olimlari E. Rezerford, M.L. Olifant va P. Xarteklar kashf qilishgan. T. yadrosi 1 ta proton va 2 ta neytrondan iborat. T. rfaol, yarim yemirilish davri T1/2q 12.26 ...

Triton

Triton - Neptun sayyorasining yoldoshlaridan biri, diametri 2700 km, sayyoradan ortacha uzokligi 355 ming km. 1846 yilda ingliz astronomi U. Lassel kashf etgan. T. sayyora atrofida uning aylanishiga teskari tomonga harakatlanib, uning atrofini ta ...

Tritonlar

Suvda hamda quruqlikda yashovchilarga4000 Dan ortiq tur kiradi. Ular dumsizlar va dumlilar turkumiga ajratiladi.Dumlilar O’rta Osiyoda uchramaydi. Tritonlar - salamandrasimonlar oilasiga mansub dumli amfibiyalar urugi. 9 turi malum. Tanasining uz ...

Triumf

Triumf - 1) Qad. Rimda muzaffar sarkardaning qoshin bilan poytaxtga tantanali kirib kelish marosimi. T. senat karori bilan otkazilgan va sarkarda uchun eng oliy mukofot sanalgan. T. marosimini senatorlar boshlab berishgan, ularning ketidan sozand ...

Triumvirat

Triumvirat - Qad. Rimda fuqarolar urushi davrida atoqli siyosiy arboblar va sarkardalarning davlat hokimiyatini egallash uchun tuzgan ittifoqi. 1T. mil. av. 60 - 53 yillarda Yu. Sezar, G. Pompei va M. Krase ortasida, 2T. mil. av. 43 - 36 yillarda ...

Trivium

"TRIVIUM" - orta ayerlardagi "etti erkin sanat"ntg boshlangich va asosiy bosqichi. Unda fammatika, ritorika, dialektika oqitilib, talim oluvchilar nisbatan murakkab - kvadrivium bosqichiga tayyorlangan. T.da organiladigan 3 va kvadriviumda oqitil ...

Trixinalar

Trixinalar, trixinellalar - trixinellalar oilasiga mansub nematodalar urugi. Erkagining uz. 0.6 - 1.6 mm, urgochisi 1.3 - 4.4 mm. 2 - 3 turi bor. Spiral T. kup uchraydi. Voyaga yetgan davrida yirtqich va hammaxor hayvonlar, jumladan, odam ingichk ...

Trixinellyoz

Trixinellyoz - odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalligi; yumalok, chuvalchanglar sinfiga mansub trixinellalar qozgatadi. Yetuk trixinellalar 1.5–4 mm kattalikda bolib, odam yoki hayvonning ichak shilliq qavatida parazitlik qiladi, urgochis ...

Trixogramma

Trixogramma - pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar urugi; ekinlar va ormonzorlarga zarar keltiruvchi xavfli zararkunanda hasharotlar tuxumlari kushandasi. Butun dunyo faunasida T.lar avlodiga kiruvchi 143 tur mavjud. Ozbekistonda esa T.la ...

Trixomonoz

Trixomonoz - siydiktanosil azolarining yalliglanish kasalligi; qin trixomonadalari qozgatadi. Kasallik qozgatuvchisi soglom kishilarga jinsiy yol bilan otadi. Qin trixomonadalari tashqi muhitning turli omillariga nisbatan beqaror bolib, ular tasi ...

Trixotsefalyoz

Trixotsefalyoz - qilbosh gijjalar qozgatadigan yuqumli kasallik. Gijjalar, asosan, yogon ichakda parazitlik qiladi. Qilbosh gijja odam ichagida yillab yashashi mumkin. Urgochi gijja qoygan tuxum tashqi muhitga najas orqali tushadi. Gijja tuxumi t ...

Triyest

Triyest - Italiyaning shim. kismidagi shahar. FriuliVenetsiyaJuliya viloyati va Triyest provinsiyasining mamuriy markazi. Aholisi 209.5 ming kishi. Triyest koltigi sohilidagi port. Albaniyaning Durres shahriga parom katnaydi. Kemasozlik, kema dvi ...

Trolleyvoz

Trolleyvoz - maxsus qurilma orqali kontakt tarmoq dan tok bilan taminlanadigan transport vositasi. Trolleybus qatnashi uchun kontakt tarmogi yaxshi rivojlangan shaharlarda qollanadi. T.dan muayyan marshrut boyicha yuk tashish uchun asosan kechasi ...

Tromb

Tromb - organizm tirikligida tomir yoki yurak boshligida ivib qolgan qon. Qon ketishi natijasida tomirdan tashkaridagi qon laxtasi va limfa tomirlarida limfaning ivib qolishi ham T. deyiladi. T. hosil bolishi trombotsitlar agglyutinatsiyasi, fibr ...

Trombin

Trombin - gidrolazalar sinfiga mansub ferment. Qon ivishida ishtirok etadigan muhim komponent. T. fibrinogenii fibrinta aylantiratsi. Qonda ozining yetilmagan shakli - protrombin holida uchraydi va protrombinaza ishtirokida faollashadi. T. kimyov ...

Tromboflebit

Tromboflebit - vena devorining yalliglanib, unda tromb hosil bolishi. T.da koproq oyoq venalari zararlanadi. T. ayrim infeksion kasalliklar yoki venalar shikastlanishi oqibatida, bazan tugruqdan keyingi asorat sifatida paydo bolishi mumkin. T. ga ...

Trombokinaza

Trombokinaza, tromboplastin - kon ivishida ishtirok etadigan oqsil modda. Protrombinni trombinga aylantiradi. Odam va gayvon organizmida uchraydi. Turli azo hujayralari va krnning shaklli elementlari membranalarida toplanadi. Toqimalar shikastlan ...

Trombon

Trombon - mispuflama musiqa cholgu asbobi. Nayi 2 marta kayrilgan, ogzi konussimon shaklga ega. Chalinadigan uchida ichi chuqur mundshtugi bor. Uzaytiribqisqartiriladigan va ventil mexanizmli turlari mavjud. 16-asrdan orkestr tarkibiga kirgan. To ...

Trombotsitlar

Trombotsitlar - qondagi shaklli elementlardan biri. T. diametri 2 - 5 mkm keladigan tanachalar bolib, ular qon plastinkalari deb ataladi. 1 kub ml qonda 180 - 320 ming T. boladi. Ular komiqda ishlanib chiqadi. Qon plastinkalari osonlik bilan yemi ...

Tromboz

Tromboz - tirik organizmda tomir ichida paydo boladigan qon laxtasi, eritrotsit, trombotsitlar va fibrindan iborat laxta tomir devoriga yopishib, qon oqimiga xalaqit beradi. Tomirlar devorining shikastlanishi, qon oqishining sekinlashuvi, qonning ...

Troostit

Troostit - polat va choyanning tarkibiy kismlaridan biri. Fransuz olimi L. J. Trust nomi bilan atalgan. Perlitning yuqori dispersli turi. Austenitning 600° dan past trada parchalanishi natijasida hosil boladi. Elektr mikroskop yordamida T.ning pl ...

Trop

Trop - nutqning ifodaviyligi va tasirchanligini oshirish maqsadida soz va iboralarning kochma manoda qollanishidan iborat poetika va stilistika tushunchasi; shunday manoda qollangan soz va iboralarning umumiy nomi. Bunda odatiy tarzda malum bir p ...

Tropik havo massalari

Tropik havo massalari - yil davomida tropik va subtropik kengliklarda uyushib, quyi kengliklardan yuqori kengliklarga harakatlanadigan havo massalari. Harorati yozda yuqori, materiklar ustidagi havosi quruq, yuqori bosimli 30° shu kabi va 30° j. ...

Tropik kasalliklar

Tropik kasalliklar, issiq mamlakatlar kasalliklari - asosan, tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan har xil kasalliklar guruhi. Bu kasalliklarga infeksion va parazitar kasalliklar, virusli, bakteriyali, zamburugli, sodda hayvonlar qozgatadiga ...

Tropik osimliklar

Tropik osimliklar - Yer sharining tropik mintaqalarida osadigan osimliklar. Tropik mintaqada qongirboshlar, dukkakdoshlar, zigirdoshlar, sutlamadoshlar, soyabondoshlar, labguldoshlar, shoragullilar va boshqa botanik oilalarga mansub osimliklar ma ...

Tropik siklon

Tropik siklon - tropiklaraa yuzaga keladigan dovul tezligidagi shamol va jala yoginlarga boy bolgan past bosimli atmosfera galayoni. Tropik siklon ikkala yarim sharning 5 va 25° kengligida sodir boladi. Tropik siklonlar orta kengliklardagi siklon ...

Tropizm

Tropizm - fizik, kimyoviy va boshqa qozgatuvchilarning bir yoklama tasirida osimlik azolarining burilib osishi. Tropizm qozgatuvchilarning tasiriga karab fototropizm, geotropizm, gidrotropizm va boshqa ga bolinadi. Tropizmni keltirib chiqargan ta ...

Tropopauza

Tropopauza - troposfera va stratosfera orasidagi otish qatlami. T.ning quyi chegarasi sifatida havo trasining vertikal gradiyenti shartli ravishda 0.2°G100 ga teng va undan kichik bolgan sath qabul qilingan. T. balandligi arktik kengliklarda - 8– ...

Troposfera

Troposfera - atmosferaning Yer yuzasi tasiri yaqqol seziladigan quyi, asosiy kismi. Bunda tra yuqoriga kotarilgan sari balandlik boyicha har 100 m da 0.65° ga pasayadi. T.ning balandligi qutbiy kengliklarda 8 - 10 km, ortacha kengliklarda 10 - 12 ...

Troya

Troya - Kichik Osiyoning shim.garbidagi qad. shahar. Yunon eposi orqali malum. Nemis arxeologi G. Shliman tomonidan 1870-yillarda Gissarlik tepaligidagi qazishmalar natijasida topilgan. 19-asrning oxiri. dan muntazam qazish ishlari olib borilgan, ...