ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 274

Xazonrezgilik

Xazonrezgilik - daraxtlar va butalar, bazan otlar bargining tokilishi. Barglar yilning muayyan davrida bir vaqtda yoki uzoq vaqt davomida bittadan tokilishi mumkin. Tropik mintaqalarda daraxtlar bir necha kun, motadil iqlimli hududlarda 8 - 9 oy ...

Xazoyin ul-maoniy

"XAZOYIN UL-MAONIY" - Alisher Navoiyning asari. 1491 - 96 yillarda tartib berilgan. "X.ul M." - "Garoyib ussigar", "Navodir ush-shabob", "Badoye ul-vasat" va "Favoyid ul-kibar" nomli devonlardan tarkib topgan mukammal yigma devon. Xalq orasida "C ...

Xefey

Xefey - Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Anxoy provinsiyasining mamuriy markazi. Aholisi 4.3 mln. kishi. Transport yollari chorrahasi. Metallsozlik, kimyo, toqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor.

Xefren

Xefren, Xafra - Misr firavni. Xeopsning ogli yoxud ukasi. Gerodot uni Xeopsning despotik hokimiyatini davom ettiruvchi sifatida tariflaydi. Gizodagi X. ehromi - kattaligi jihatidan 2bolib, qadimda yashirin yol orqali vodiydagi granit ibodatxona b ...

Xeklar

Xeklar, merluzalar - treskasimon balikdar oilasi. Gavdasining uz. 1.3 m gacha, vazni 10 kg gacha. Orqa suzgichi 2 ta. 4 urugi, 15 turi bor. Atlantika va Tinch okeanning iliq va subtropik suvlarida yashaydi. Kumushrang X., asosan, Shim. Amerika so ...

Xelatlar

Xelatlar, kompleksonlar - mikroelementlarning metallorganik birikmalari; mikroogit sifatida ishlatiladi. Suvda yaxshi eriydi, osimliklar tomonidan yaxshi ozlashtiriladi, tuproq kolloidlari tasirida chokmaga tushmaydi. Mikroorganizmlarning yemiris ...

Xelitseralilar

Xelitseralilar -bogimoyoqlilar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar kenja tipi. Uz. 0.05 mm dan 1.8 m gacha. X.ning boshi va 6 ta, kokrak bogimi qoshilib, boshkokrakni hosil qiladi. Qorin qismi 12 bogimdan, sodda X.da oldingi qorin va keyingi qorin ...

Xemnits

Xemnits - Germaniyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Saksoniya yerida. Aholisi 266 ming kishi. Muhim sanoat markazi va transport yollari chorrahasi. Mashinasozlik, kimyo, toqimachilik, trikotaj, tikuvchilik va mebel sanoati korxonalari mavjud. S ...

Xemo.

Xemo. - ozlashma qoshma sozlarning birinchi qismi; ozi qoshilgan sozning kimyoga, kimyoviy jarayonlarga aloqadorligini bildiradi.

Xemogen yotqiziqlar

Xemogen yotqiziqlar - eritmalardan turli moddalarning kimyoviy yol bilan chokishi natijasida hosil boladigan va suv havzalari tubida yigiladigan chokindi tog jinslari, minerallar va foydali qazilmalar guruhi. Xemogen yotqiziqlarning tarkibi va ho ...

Xemoretsepsiya

Xemoretsepsiya - bir yoki kop hujayralilar ixtisoslashgan hujayralarining tashqi muhitdagi hayot uchun muhim bolgan kimyoviy moddalardan tasirlanishi. X.ning dastlabki jarayoni tasirlovchi kimyoviy modda bilan hujayra membranasidagi xemoretseptor ...

Xemosintez

Xemosintez, xemolitoavtotrofiya - tarkibida xlorofill pigmenti bolmagan mikroorganizm lar tomonidan anorganik birikmalar dan oksidlanish reaksiyasida hosil bolgan energiya xisobiga karbonat angidridning ozlashtirilishi va organik birikmalarning b ...

Xemosorbsiya

Xemosorbsiya, kimyoviy sorbsiya - suyuklik va qattiq jiyemning atrof muhitdan moddalar yutishi. Bunda kimyoviy birikmalar hosil boladi. Torroq manoda X. qattiq jism sirtining modsani kimyoviy yutishi, yani kimyoviy adsorbsiya deb qaraladi. X.da i ...

Xemosterilizatorlar

Xemosterilizatorlar, hasharot xemosterilizatorlari - beggusht qilish xususiyatiga ega bulgan kimyoviy moddalar. Zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda foydalaniladi. Uch guruhga bolinadi. Antimetabol itl ar - metotreksat, aminopterin ...

Xemotronika

Xemotronika - ilmiy-texnik yonalish; ishi elektrkimyoviy jarayonlar va hodisalarga asoslangan avtomatika, olchash va hisoblash texnikasi asboblari va qurilmalarini tadqiq qilish, ishlab chiqish va qollash masalalari bilan shugullanadi. X. shugull ...

Xeops

Xeops, Xufu - Misr firavni. X. davriga oid yilnomaning qoldiklari, shuningdek, X.ning Magxara vodiysi da badaviylar ustidan qozongan galabasi aks etgan qoyatoshga oyib ishlangan rasm saqdanib qolgan. X. ismi Nubiyaning shim.da, Abu Simbaldan shim ...

Xerson

Xerson - Ukrainaning Xerson viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Dneprning ong sohilida, uning Dnepr limaniga quyilish joyida. Dengiz va daryo porti. Transport yoli chorrahasi. Aeroport bor. Tarkibida 3 shahar tumani mavjud. Aholisi 328.4 ming k ...

Xetagurov Kosta

Xetagurov Kosta - osetin shoiri va jamoat arbobi. Osetin adabiyotining asoschisi. Peterburg BAdaoqigan. 1891 y. hukumat qarorlariga qarshi publitsistik maqolalari uchun 5 yilga Tver viloyatiga surgun qilingan. 1893 y. fevraldan "Severniy Kavkaz" ...

Xett podsholigi

Xett podsholigi - Kichik Osiyodagi qad. davlat. Tarkibiga xettlar, xattlar va boshqa etnik guruxlar kirgan. Xettlar podshosi Anittas davri da Anatoliyaning bazi viloyatlari birlasha boshlagan. U Nesa, Xattusas sh.larini bosib olgan. Kussar shahri ...

Xettlar madaniyati

Xettlar madaniyati - mil. av. 2ming yillikda ravnaq topgan Xett podsholigida shakllangan madaniyat. Podsholar qarorgohi bolgan Xattusas sh. barcha xett shaharlari kabi doirasimon tarhli, mudofaa devor va inshootlarga alohida ahamiyat berilgan, sh ...

Xeyerdal Tur

XEYERDAL Tur - norveg etnografi va arxeologi, dengiz sayyohi, yozuvchi. Oslo universitetida oqigan. X.ning 1sayohati Polineziyadagi FatuXiva o.ga bolgan. "KonTiki" solida ekipaj bilan birgalikda Perudan Polineziyaga qadar Tinch okeanini kechib ot ...

Xidiraliyev Inomjon

Xidiraliyev Inomjon - davlat va jamoat arbobi, diplomat. X. 1919 yildan turli sovet idoralarida masul lavozimlarda ishladi: Fargona viloyati partiya qomitasining kotibi, Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari, Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Q ...

Ximachalpradesh

Ximachal-Pradesh - Hindiston shtati. Maydoni 55.7 ming km². Aholisi 6 mln. kishi. Mamuriy markazi - Simla shahri. Relyefi togli bolib, Himolay toglarining janunubi-garbiy qismida, Satlaj, Bias, Ravi daryolarining boshlanish yerida joylashgan. Iql ...

Ximerasimonlar

Ximerasimonlar, ximeralar - baliklarning bir turkumi. 3 oilaga mansub 30 turi malum. Tanasining uz. 60 sm dan 2 m gacha. Urgochisi erkagidan yirikroq. Birinchi orqa suzgichi oldidagi tikanlari suzgichlar bilan birga yelpigichsimon yigilishi va yo ...

Xin daraxti

Xin daraxti, sinxona - royandoshlarga mansub doim yashil osimliklar turkumi. Daraxt va butalardan iborat 40 turi bor. Xin daraxti dengiz sathidan 1000–3000 m balandda, Jan. Amerikada And toglarining sharqiy yon bagirlarida yovvoyi holda osadi. In ...

Xina daraxtchasi

Xina daraxtchasi - derbendoshlar oilasiga mansub issiqsevar buta. Yovvoyi holda Afrikaning sharqida, Madagaskar o.da, Osiyoning tropik orollarida osadi. Shim. Afrika, Hindiston, Eron, Ozarbayjon, Kichik Osiyo va Arabistonda manzarali va boyoq ber ...

Xinagul

Xinagul - xinadoshlarga mansub bir yillik ot; ekma gul. Asosan, Osiyo va Afrikada, bazi vakillari Yevropa va Amerikada osadi. Ozbekistonda manzarali osimlik sifatida hovlilarda ekiladi. Poyasi tik shoxlangan, tanasi etli, boyi 30 - 60 sm. Barglar ...

Xinaguldoshlar

Xinaguldoshlar - xinagulnamolar qabilasiga mansub oila. Poyasi sersuv. Barglari oddiy, patsimon tomirli, navbatlashib yoki qaramaqarshi joylashgan, yon bargchasiz. Gullari zigomorf, ikki jinsli. Kosachabarglari 5 ta. Mevasi biror tashki tasirot n ...

Xinayana

Xinayana - buddizmyaatsh ikki asosiy oqimdan biri, uning monaxlik shakli. X.da sansara iskanjasidan xalos bolishga intiluvchining ozi qiladigan harakati asosiy ahamiyatga ega. X.ning asosiy qoidalari mil. av. 1-asrdan ilgariroq yozilgan matnlarda ...

Xindemit Paul

XINDEMIT Paul - nemis kompozitori, skripkachi, dirijyor, musika nazariyotchisi. 20-asr musiqa namoyandasi, musiqiy neoklassitsizm vakili. FrankfurtMayn konservatoriyasida talim olgan. Shu shaharda opera teatrida skripkachikonsertmeyster, torli kv ...

Xinolin

Xinolin, 2, 3 benzopirid i n, C9H7N - geterotsiklik birikma; oziga xos hidli rangsiz sutokdik. Mol. m. 129.15. Qaynash trasi 238°; suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. X. - kucheiz asos, kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Toshkumir smolasi ...

Xinonlar

Xinonlar, S6N4O2 - siklik diketonlar. X. - otkir hidli rangli kristallar; mas, p - benzoxinon va 1, 4naftoxinon sariq, obenzoxinon va antraxinon - qizil rangli. Turli tabiiy pigmentlar X.ning hosilalaridir. X. aromatik uglevodorodlarni oksidlab v ...

Xira sirt

Xira sirt - olchamlari korinuvchi yoruglikning tolqin uzunliga ga yaqin bolgan mikroskopik notekisliklarga ega sirt. Xira sirtga yoruglik tushganda undan diffuz qaytadi, yani har tarafga sochiladi. Yoruglikning tushish burchagi uncha katta bolmag ...

Xirayama Ikuo

Xirayama Ikuo - yapon rassomi, tadqiqotchi olim, Tokio nafis sanat va musiqa milliy universiteti prezidenti. Uning i.t. lari Buyuk ipak yolining kop asrlik tarixiga bagishlangan. Toshkent, Samarkand, Buxoro sh.laridan olgan taassurotlari natijasi ...

Xirmon

Xirmon - yigibterib olingan ekinlar hosili toplanadigan maydoncha. Gallachiliqsa shamol yaxshi esadigan teparoq joylarda, paxtachilikda dala yonida boyi 70 - 80 m, eni 45 - 60 m li maydon X. uchun jihozlanadi, yani yer tekislanadi somon suvoq qil ...

Xiroj

Xiroj, xaraj - Yaqin va Orta Sharq mamlakatlarida, jumladan, Orta Osiyoda davlat tomonidan undirilgan yer soligi. Sosoniylar davlatipa Qavad I va uning ogli Xusrav I Anushirvon otkazgan soliq islohoti natijasida joriy qilingan yer soligi. X. ilk ...

Xirqa

Xirqa - junli matodan tikilgan ustki kiyim. Asosan, sufiylar kiygan. X. odatda sufiylikda pirdan shogirdga otgan, uzoq vaqt kiyilgani sababli u kopincha eskirgan, quroq va yamoq bolgan. X. ozbeklar orasida janda deb atalgan.

Xirurgiya

Xirurgiya, jarrohlik - tibbiyotning bir sohasi. Xirurgik operatsiyalarni talab etadigan kasalliklarni organadi hamda operatsiya qilish usullarini ishlab chiqadi. Qadimdan odamlar ozoziga yoki bir-birlariga yordam berib, jarohatdan oqayotgan qonni ...

Xirurgiya markazi

Xirurgiya markazi, VV. Vohidov nomidagi ixtisoslashtirilgan jarrohlik ilmiy markazi - Ozbekiston Respublikasi Sogliqni saqdash Vazirligiga kdrashli i.t. va davolash muassasasi. 1975 y. Butunittifoq klinik va eksperimental xirurgiya i.t. instituti ...

Xitin

Xitin - polisaxaridlar guruhiga mansub tabiiy birikma; bogimoyokdilar va bir qator umurtqasiz hayvonlar tashqi skeletining asosiy komponenti; zamburuglar, bakteriyalar va ayrim suvotlarning hujayra devori tarkibida boladi. Tayanch vazifasini baja ...

Xitoy atirguli

Xitoy atirguli - gulxayridoshlarga mansub xonaki gul. Vatani - Jan. Xitoy va Hindiston. Boyi 3 m gacha yetadi. Manzarali osimlik sifatida xonadonlarda ostiriladi. Osib turgan novdasidan olingan kok qalamchalardan kopayti riladi.

Xitoy fanlar akademiyasi

Xitoy fanlar akademiyasi, XXR Fanlar akademiyasi - Xitoyning oliy ilmiy muassasasi. Fanning barcha sohalari boyicha tadqiqotlarni muvofiqlashtiradi, kop i.t. muassasalariga rahbarlik qiladi. Nankindagi Markaziy i.t. akademiyasi va Pekin i.t. akad ...

Xitoy yozuvi

Xitoy yozuvi - soz va morfemalarni yozishda maxsus belgilar - iyerogliflar qollanadigan yozuv. Xitoy yozuvida iyerogliflar shakli turli kombinatsiyalarda takrorlanuvchi 1 dan 36 tagacha bolgan standart chiziqlardan tashkil topadi. Iyerogliflar ma ...

Xitoy-koreya platformasi

Xitoy-koreya platformasi, Sina qalqoni - qadimgi platforma; Xuanxe daryo havzasining quyi qismi va Koreya ya.o., shuningdek, Sariq dengiz tubining kop qismida joylashgan. Platforma garbda Ichki Mongoliya boylab davom etib, torayib boradi. Sharqiy ...

Xitoy-tibet tillari

Xitoy-tibet tillari, sin tibet tillari - jahondagi eng yirik til oilalaridan biri; XXR, Myanma, Nepal, Butanda va Hindistonning shim.sharqiy qismida tarqalgan 100 dan ortiq, bazi malumotlarga kura, bir necha yuz qabilaviy va milliy tilni oz ichig ...

Xitoylar

Xitoylar - xalq. XXRning asosiy aholisi. Shuningdek, X. Tailand, Malayziya, Indoneziya, Singapur, Vyetnam, Birma, Filippin va Kambodjada yashaydi. Dunyoda son jihatdan eng kop xalq hisoblanadi. Umumiy soni taxminan 1.325 mlrd. kishi. Xitoy tilish ...

Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati

Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati - gilamchilik sanoatining yirik korxonasi. "Ozbekengilsanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Gilam, gilam maxsulotlari, kalava ip ishlab chiqaradi. Korxona Xiva gilam kombinati nomi bilan qurilg ...

Xiva ichan qala muzeyqoriqxonasi

XIVA "ICHAN QALA" MUZEYQORIQXONASI, Xiva "Ichan qala" tarixiymemorlik muzeyqoriqxonasi - Xiva shahridagi muzeyqoriqxona; Xorazmning qad. moddiy va madaniy yodgorliklarini, avloddanavlodga otib kelayotgan oziga xos ananalarini saklash, organish va ...

Xiva mudofaasi

Xiva mudofaasi - Rossiya imperiyasining Orta Osiyoni istilo qilishi davrida shahar aholisining kurashi. 1872 y. oxirlarida harbiy vazir boshchiligida Peterburgda Turkiston, Orenburg generalgubernatorlari va Kavkazdagi podsho noiblari ishtirokidag ...