ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 366

Geksozalar

Geksozalar, CjHuO, - molekulasida oltita uglerod atomi bolgan monosaharidlar. Tabiatda keng tarqalgan. Osimlik va hayvon toqimalarida sof holda hamda polisaharidlar tarkibida uchraydi. Karbonil guruhiga kora G. aldogeksozalar va ketogeksozalarga ...

Gumin ogitlar

Gumin ogitlar - organik-mineral ogitlar; organik modda va u bilan kimyoviy yoki adsorbsion boglangan mineral birikmalardan iborat. G. o. gumin k-talar yoki tarkibida shu k-ta bolgan moddalar ni ammiak, fosfatlarning ammiaqli eritmalari, fosfat k- ...

Donor (fizika)

Donor - yarimotkazgichlarda otkazuvchanlikni vujudga keltiruvchi elektronlar bilan taminlovchi aralashma atomi. Malum konsentratsiyali biror D.ni kiritib, kerakli fizik xususiyatga ega bolgan yarimotkazgichli asboblar yaratiladi. Yarimotkazgichni ...

Gidroponika

Gidroponika - osimlikni tuproqsiz, suniy muhitda ostirish. G.ning bir necha usuli bor. Osimlikni mayda shagal yoki qumda ostirish usuli koproq qollaniladi. Shagal yoki qum solish uchun chuq. 25 - 30 sm, eni 80 sm va uz. 240 sm li yassi oxur tayyo ...

Kepak

Kepak - un tortish jarayonining chiqiti, un k-tlarida olinadigan yordamchi mahsulot. Don turiga kora, bugdoy, arpa, javdar, tariq, makkajoxori va b., maydalanish darajasiga kora, yirik va mayda K.larga bolinadi. Ortacha olganda bugdoydan yuqori s ...

Vodorod ftorid

Vodorod ftorid, HF - otkir hidli rangsiz gaz. V. f. 19.43° dayoq suyuqpikka aylanadi. Havoda kuchli tutab, uning namligi tasirida tomchisimon eritma hosil qiladi. Suyuq holdagi V. f. ning zichligi 991 kg/m3, qaynash temperaturasi 19.43°, suyuqlan ...

Gelios

Gelios - yunon mifologiyasida Quyesh xudosi, Quyosh nurining va Quyosh harorati ilhombaxsh kuchining timsoli; titanlar Giperion va Feyaning ugli. Baland osmondagi G. xudolar va odamlarning ishlarini kuzatib turadi.

Vodorod termometri

Vodorod termometri, gaz termometri - ishi gaz ning bosimi temperaturaga bogliqligiga asoslangan temperatura olchash asbobi. Temperaturani olchash uchun ichiga vodorod toldirilgan ballon temperaturasi olchanadigan muhitga joylashtiriladi. Olchanga ...

Dirijabl

Dirijabl - havodan yengil uchish apparati; boshqariladigan aerostat; korpusiga toldirilgan gaz ning kotarish kuchi hisobiga balandlaydi. Asosiy qismlari: korpus, qanot, stabilizator, boshqarish rullari, odamlar otiradigan va dvigatellar ornatilad ...

Volf-raye yulduzlari

Volf-raye yulduzlari - temperaturasi yorituvchanligi juda yuqori bolgan yulduzlar sinfi. Boshqa qaynoq yulduzlardan keng polosali nurlanish spektrida vodorod, geliy, kislorod, uglerod, azot mavjud bolishi bilan farqlanadi. V.R.yu. fransuz astrono ...

Kvazizarralar

Kvazizarralar - kondensatlanuvchi muhitlar ning elementar uygonishlari. Ular ozlarini kvant zarralardek tutadi. K. tushunchasini fanga 1940 y.da L. D. Landau kiritgan. Kondensatlanuvchi muhitlar xossalarini shu muhitni tashkil qilgan molekulalar, ...

Grafitoplastlar

Grafitoplastlar - tarkibida toldirgich sifatida tabiiy yoki suniy grafit, yoxud karbonatlashgan maqsulotlar bolgan plastmassalar. G. presslangan kukun, donador va quyma kompaundlar korinishida olinadi. Buyumlar presslangan kukunlardan issiqlayin ...

Kompton effekti

Kompton effekti - elektromagnit nurlanishlar erkin yoki kuchsiz boglangan elektronlar bilan toqnashib sochilganda ularning tolqin uzunligi ozgarishi hodisasi. "1922-yilda Kompton Artur Xolli kashf qilgan. Kompton effekti yoruglikning kvant nazari ...

Dielektriklar

Dielektriklar - elektr tokini deyarli otkazmaydigan material lar; solishtirma elektr qarshiligi - 107 - 1020 Omm, dielektrik kirituvchanligi - 4 - 104. D. elektr tokini otkazgichlarga nisbatan 1015 - 1020 marta yomon otkazadi. "D" atamasini fanga ...

Karbonatlar

Karbonatlar - karbonat kislota tuzlari. Normal, yani SO, anionli orta, NSO3 anionli nordon va asos 2SO3 - malaxit) K.ga bolinadi. Ishqoriy metallar, ammoniy va talliyning normal K.i suvda yaxshi eriydi. Ularning suvdagi eritmasi ishqoriy reaksiya ...

Guanidin

Guanidin, 2C=NH - rangsiz kristall. Kuchli ishqor, ishqoriy metallar gidroksidlariga yaqin turadi mol. m. 59.07 suyuqlanish temperaturasi 50°. Gigroskopik, havodan SO2 va suvni yutib yumshaydi. G. suvda gidrolizlanib mochevina hosil qiladi. Kislo ...

Germanidlar

Germanidlar - germaniynint metallar bilan hosil qilgan birikmalari. G. yaltiroqligi metallarga xos, mort, qattiq moddalar. Ikkilamchi va uchlamchi G. mavjud. Kopchiligining suyuqlanish temperaturasi yuqori. Mac, Zr5Ge3 ning suyuqlanish temperatur ...

Gidridlar

Gidridlar - kimyoviy elementlarning vodorod bilan hosil qilgan birikmalari. Tuzsimon, metallsimon, uchuvchan G.ga bolinadi. Tuzsimon G.ga ishqoriy va ishqoriyer metallarning G.i kiradi. Bu G.da boglanish ionli bolib, vodorod atomi manfiy zaryadla ...

Kannitssaro reaksiyasi

Kannitssaro reaksiyasi - al degidlarning ishqorlar tasirida disproporsiyalanishi natijasida birlamchi spirtlar va karbon kislotalarga aylanishi. Bunda aldegidning bir molekulasi kaytarilib, spirtga, ikkinchi molekulasi oksidlanib, kislotaga aylan ...

Gidroksil guruh

Gidroksil guruh, gidroksil - suv qoddigi, ON, bir valentli radikal; aksari kimyoviy birikmalar molekulasining tarkibiga kiradi va ularning bazi xossalarini belgilab beradi. Mas, suv, asos, kislorodli anorganik kislotalar, barcha organik kislotala ...

Dipeptidlar

Dipeptidlar - ikki aminokislota qoldigining amid bogi orqali birikishidan xreil bulgan organik birikmalar. D 200 - 300°da parchalanuvchi kristall moddalar. Suvda, suyultirilgan kislota va ishkrrlarda yaxshi, organik erituvchilarda esa oz eriydi. ...

Gemodializ

Gemodializ - qonni zaharli moddalardan tozalash, qon muhiti va suv-minerallar almashinuvini muvozanatlash usuli. Asosan otkir va surunkali buyrak yetishmovchiligidya, kislotalar, ishqorlar va b. moddalardan zaharlanganda, organizmga mos qelmaydig ...

Diazobirikmalar

Diazobirikmalar - diazoguruhli organik moddalar. Faqat bir organik radikal bilan boglangan ikki atom azot diazoguruh deb ataladi. "D." termini turli birikmalar turkumiga taallukli. D. alifatik va aromatik D.ga bolinadi. Alifatik D. qizdirilganda, ...

Indigo

Indigo, - kok-qizgish rangli kristall, 390 - 392° da parchalanish bilan eriydi, nitrobenzol, anilin, xloroform, muz holdagi sir-ka kislota, konsentrlangan sulfat kislotada eriydi; suvda, ishqorlar eritmalarida, etil spirti va dietil-efirda erimay ...

Dioksanlar

Dioksanlar - oddiy siklik efirlar. Mol. m. 88.10, rangeiz yonuvchan suyuqlik. Suv, spirt va efirga yaxshi aralashadi. Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Kuchsiz oksidlovchilar, suyultirilgan kislota va ishqorlar, ammiak tasiriga chidamli. ...

Dezodoratsiya

Dezodoratsiya - yoqimsiz, qolansa hidlarni yoqotish yoki sezilmaydigan holatga keltirish. Obyektlardan foydalanishda veterinariyasanitariya talablariga rioya etmaslik, organik substratlarning chirishi natijasida havoda ammiak, vodorod sulfid, ska ...

Giperbarik oksigenatsiya

Giperbarik oksigenatsiya - bosim yuqori bolgan sharoitda organizmni kislorodga toyintirish. Umumiy va mahalliy kislorod yetishmasligi bilan bogliq turli kasalliklarni davolash va oldini olishda qollaniladi. Davo maxsus barokameralarda olib boriladi.

Vodorod peroksid

Vodorod peroksid, H2O2- vodorod bilan kislorod birikmasi, rangsiz suyuqlik, zichligi 1.46 g/ml3. Suyuqlanish temperaturasi - 0.41°, qaynash temperaturasi 150.2°. Suv bilan yaxshi aralashadi. Sof holdagi V. p. turgun, lekin ogir metallar va ionlar ...

Yongin

Yongin - bir zumda shiddat bilan roy beradigan va tez tarqaladigan yonish jarayoni. Moddiy boyliklarni yoqotadi va inson hayoti uchun xavf soladi. Yo.ga, asosan, olovdan ehtiyotsizlik bilan foydalanish, elektr va gaz asboblaridan hamda ishlab chi ...

Domna gazi

Domna gazi, koloshnik gazi - domna pechlarida asosan uglerodning chala yonishidan xreil boladigan gazlar. Choyan olishda toshkomir koksidan chikadigan D. g.ning ortacha tarkibi: uglerod oksid 12 - 20%, uglerod -oksid 20 - 30%, vodorod 1 - 4%, met ...

Gazoyl

Gazoyl - solyar moyi; molekulasida asosan 12 dan 35 tagacha uglerod atomi bolgan uglevodorodlar va tarkibida oltingugurt, azot va kislorod bolgan qoshimchalardan iborat aralashma. Mol.m. 150 - 500, qaynash temperaturasi 200 - 500°. Neftni qayta i ...

Deaerator

Deaerator - suvni unda erigan kislorod va karbonat angidridsgm tozalaydigan apparat. Termik, kimyoviy, desorbsion va b. xillari bor. Termik D.da zararli gazlar suvni isitish vaqtida chiqib ketadi. Kimyoviy D.da natriy sulfitdan foydalaniladi. Des ...

Germetik kabina

Germetik kabina -kosmik kema ning ekipaj, kemani boshqarish pulti joylashgan bolmasi; K ning qondiriluvchi apparati. G. k. ekipajni kosmik vakuumdan ajratib qoyish dan tashqari galaktik va Quyosh radiatsiyasidan, meteor zarrachalarning hamda tash ...

Yopiq biotexnik tizim

Yopiq biotexnik tizim - kosmik kemaning tashqi muhit bilan modda almashinmaydigan, lekin tashqaridan energiya oladigan va uni osha miqdorda sarflaydigan tizimi. Bir qancha tirik organizmlar majmuidan iborat; ularning modda almashinuv maromi birbi ...

Gazdan qutqaruv ishlari

Gazdan qutqaruv ishlari - zaharli gazlar ajralishi, portlash va yongin chiqishi xavfi bolgan sanoat korxonalarida ish xavfeizligini taminlashga doyr tadbirlar majmui. Gaz bilan bogliq falokatlarning oldini olish, avariya yuz berganda uning oqibat ...

Juftlama

Juftlama - 1) taxta yogochlardan zich yopishtirib yasalgan eshik; 2) sochpopukning kumush bolaklarini bir-biriga juftlab yopishtirilgan ikkita kosachadan iborat qismi.

Guanaxuato (shahar)

Guanaxuato - Meksikadagi shahar, Guanaxuato shtatining mamuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod. G. 2050 m balandlikda. Transport yollari tuguni. Konchilik sanoatining qad. markazlaridan, 20-asrga kelib ahamiyati pasaydi. Oziq-ovqat, kimyo ...

Kapitsa qonuni

Kapitsa qonuni - kuchli magnit laydonida polikristall metall namunalari elektr qarshiligining magnit maydoni kuchlanganligiga bogliqligi haqidagi empirik qonun. K. q.ga binoan, polikristall metall namunalarining elektr qarshiligi kuchli magnit ma ...

Vodorod elektrod

Vodorod elektrod - vodorod atmosferasida vodorod ionlari N+ bolgan eritmaga yarmisigacha tushirib qoyiladigan platina plastinka yoki maydalangan platina qoplangan sim. Platina bilan eritma ortasida quyidagi reaksiya: N2 0 2N+ +2 ye hisobiga hosil ...

Gahchilik

Gahchilik - biror metall tarkibidagi boshqa metallni ajratib olish kasbi, qadimda zargarlikning bir sohasi. G. bilan shugullanuvchi usta gahchi deb yuritilgan. Otmishda zargarlar oltin, kumush, qalayi, qorgoshin, mis, jez kabi metallarni bolgalab ...

Geksametilendiamin

Geksametilendiamin, NH,6NH2 - organik birikma, kuchsiz ammiak hidli rangsiz kristallar. Mol. m. 116.21. Suyuqlanish temperaturasi 39 - 42°, qaynash temperaturasi 204 - 205°, zichligi 825 kg/m3. Suv, spirt, efir va b. organik erituvchilarda yaxshi ...

Vakuum materiallari

Vakuum materiallari - vakuum apparatlari va asboblarida qolla-niladigan materiallar. Asosiy guruhlari: konstruksion materiallar, gaz yutgichlar, vakuum moylari, surtmalar, loklar, sementlar, asalari mumi, ku-mush xlorid va b. Vakuum apparatlari v ...

Gaz analizatori

Gaz analizatori - gazlar aralashmasi tarkibini miqdor va sifat jihatidan aniqlash uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va avtomatik xillari bor. Dastaki G.a.da malum hajmdagi gaz aralashmasi turli eritmalar toldirilgan bir necha idishdan birin-ket ...

Vakuumda eritish

Vakuumda eritish - metall va qotishmalarni pasaytirilgan qoldiq bosim, kopincha 100 - 0.1 MPa bosimda eritish. Bu usulda metallning fizikmexanik xossalari yaxshilanadi, erigan metalldagi azot va vodorod gazlardan, yengil aralashma hamda metallmas ...

Indikator osimliklar

Indikator osimliklar - muayyan ekologik sharoit bilan bevosita bogliq osimliklar. I. o. ning biror joyda osishiga qarab osha joyga tavsif berish mumkin. I. o. dan tuproqning mexanik tarkibi va shorlanishini aniqlashda, chollarda chuchuk suvlarni ...

Difeniloksid

Difeniloksid, difenil-efir 2 O. - rangsiz kristall modda. Mol. m. 170.21. Suyuqlanish temperaturasi 28 - 29°, qaynash temperaturasi 259.3°; zichligi 1075 kg/m3. Suvda deyarli erimaydi, benzol, muz holdagi sirka kislota, etanolda yaxshi eriydi. S6 ...

Gidrofob qoplamalar

Gidrofob qoplamalar -gidrofil materiallar sirtiga yupqa qatlamda beriladigan suv otkazmaydigan moddalar. Materiallarga gidrofoblash eritmalari, emulsiyalari yoki buglari bilan ishlov berib, monomolekulyar satlam yoki yupqa parda korinishidagi G. ...

Difenil

Difenil, fenilbenzol 2 - ozaro boglangan ikkita fenil radikalidan tashkil topgan rangeiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 71°, qaynash temperaturasi 255°, zichligi 1156 kg/m3. Suvda erimaydi, spirt, efir, benzol va b. organik erituvchila ...