ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 378

Dispers sistemalar

Dispers sistemalar - ikki yoki undan ortiq fazalarning tekis tarqalgan mayda zarralaridan tuzilgan geterogen sistemalar. Odatda, fazalardan biri uzluksiz dispersion muhit hosil qilib, boshqa fazalar esa shu muhitda mayda kristallar, qattiq amorf ...

Dionis

Dionis - yunon mifologiyasidagi uzumchilik hamda vinochilik xudosi. Zevs bilan fivalik malika Semelaning ogli. D. sharafiga bagishlangan bayramlar ota xushchaqchakdik, kayf-safo bilan otgan.

Diaskop

Diaskop, diaproyektor - shaffof tasvirni korish yoki uni kattalashtirib ekranga tushirish uchun ishlatiladigan optik-mexanik qurilma. Rasmlar, chizmalar va h. k. D. yordamida ekranga tushiriladi. Filmoskop D.ning bir turi hisoblanadi. Maruzalar p ...

Diabet

Diabet - koplab siydik chiqishi bilan davom etadigan har xil kasalliklarning umumiy nomi. Bulardan qandli diabet bilan qandsiz diabet koproq uchraydi.

Daklar

Daklar - qad. shim frakiy kabilalari, Dunayning shim.dan Karpat tizma toglari etaklarigacha yoyilib yashaganlar. Detsebal davrida D.ning mardona qarshilik korsatishlariga qaramay, 89, 101 - 102, 105 - 106 y.larda ular yashayotgan xududlar rimlikl ...

Dissipativ sistemalar

Dissipativ sistemalar - harakat davomida tola mexanik energiyasi uzluksiz kamaya borib, boshqa energiya shakllariga, mas, issiklik, nurlanish va h. k. energiyaga aylana boradigan dinamik sistemalar. D. yeda mexanik energiyaning kamaya borish sura ...

Divizion

Divizion - quruklikdagi qoshin birlash-malari va qismlari yoki harbiyden-giz flotining birlashma va qismlari tarkibidagi tashkiliy, mamuriy taktik bolinma. D. artilleriyada 2 - 3 batareya; otliq qoshinlarda oziyurar qurollarning 2 - 3 batareyasi; ...

Dioptriya

Dioptriya - linzalar yoki sferik kozgular optik kuchining birliklar tizimiga kirmaydigan birligi; qisqacha D bilan belgilanadi. D da ifodalangan optik kuch m larda ifodalangan bosh fokus masofasining teskari qiymatiga teng. 1 D. bosh fokus masofa ...

Disketa

Disketa - egiluvchan magnit diskli kasseta; kompyuterning malumotlar saqlanadigan qurilmasi. Hajmiga kora 3.5 va 5.25 dyuymli xillari bor, shunga kora 3 va 5 dyuymli D. deyiladi. D.dan malumotlarni bir kompyuterdan ikkinchisiga otkazish uchun foy ...

Donador ozuqa

Donador ozuqa - aralash yem, ot uni va b.dan qattiq golak korinishida tayyorlanadigan ozuqalar aralashmasi. Yumaloq, silindrsimon, kub shaklida, olchamlari 1 mm dan 25 mm gacha boladi. D.o.da oziq va mineral moddalar, vitaminlar yaxshi saqlanadi, ...

Dilemma

Dilemma - 1) mantiqda - shartli 2 hukmdan va 2 hadli bir hukmdan chiqarilgan xulosa, bunda ikkala had ham yo shartli hukmlarning sabablari, yoki ulardan chiqarilgan xulosalarning inkori demakdir; 2) Kuchma manoda noxush imkoniyatdan birini tanlab ...

Davriy funksiyalar

Davriy funksiyalar - argumentga biror sonni, yani funksiya davrini qoshganda qiymati ozgarmaydigan funksiyalar. Mac, sinx va cosx - davri 2p ga teng bolgan D. f., chunki x har qanday bolganda ham sin=sinx va cosjt=cosx D. f. tabiatshunoslikda, ay ...

Dupleks aloqa

Dupleks aloqa - ikki tomonlama elektr aloqa usuli; bunda xabarlarni bir vaqtning ozida ham uzatish, ham qabul qilish mumkin. D. a. punktlarining har birida uzatuvchi va qabul qiluvchi ikki apparat yoki uzatish va qabul qilish zanjirlari bir-birid ...

Diapozitiv

Diapozitiv - shaffof asos ga tushirilgan oq-qora yoki rangli fotografik tasvir. Uni epidiaskop bilan ekranga tushirish yoki yoriqqa tutib korish mumkin. Odatda, fotoplastinka va fotoplyon-kaga tushirilgan D. kop tarqalgan, u oquv maqsadlarida, il ...

Dispersiya qonuni

Dispersiya qonuni - quyidagi bogliqliklarni ifodalaydigan qonun: 1) tolqin chastotasi sh uning tolqin vektori k ga bogliq; 2) qattiq jism kvant nazariyasida - kvant zarra energiyasi Ye uning kvaziimpulsirga bogliq; 3) suyuklik kvant nazariyasida ...

Dielektrik antenna

Dielektrik antenna - dielektrik sterjen va koaksial kabel dan yasalgan antenna. Radiotolqinlarni uzatishda sterjen oqi boylab elektromagnit tolqinlar tarqaladi. Sterjen sirtida fazalari yuguruvchi tolqin qonuni boyicha ozgaradigan elektr va magni ...

Detsi.

Detsi. - ulush birliklari nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoshimcha; asosiy birlikning 1/10 ulushiga teng, d bilan ifodalanadi.

Diskriminator

Diskriminator - kirish qismidagi elektr signalining nazorat qilinayotgan parametr ozgarishini chiqish qismida kuchlanish qutbiyligi ozgarishiga aylantiruvchi elektron qurilma; bunda elektr tebranishlar parametrlari ning ozgarishini amplituda ozga ...

Daktilo.

Daktilo. - qoshma sozlar tarkibiy qismi bolib, ozi qoshilib kelgan sozga qolga oidlik manosi ifodasini beradi. Mac, daktilografiya, daktilologiya.

Dugdon

Dugdon - xonaki pillakashlik korxonasida xom ipakka tob beradigan dastgoq. Rom shaklida, tepadon, tagdon, munchoklik, goshlik, bagara kabi qismlardan iborat bolib, devcharx vositasida harakatga keltiriladi.

Domenlar

Domenlar - magnit, elektr yoki elastiklik xossalari bilan yoxud zarralarning tartibli joylashganligi yoki elastiklik xossalari bilan yoxud zarralarning tartibli joylashganligi yoki yonalganligi bilan bir-biridan farqlanuvchi bir jinsli muhit soxa ...

Dia.

Dia. - boshqa tillardan ozlashtirilgan, toppa-togri harakatni, kirib borishni, bolinishni, ozaro yaqinlikni, kuchaytirishni, tugallikni anglatuvchi sozlardagi old qoshimcha.

Dioptrika

Dioptrika - geometrik optikstit sindiruvchi sirtlar va ulardan iborat sistemalardan otayotgan yoruglikning sinishini organish bilan shugullanadigan sohasi. D. atamasi kopincha kozga nisbatan qollaniladi. Koz D.si kozni optik jism sifatida qarab, ...

Dipiramida

Dipiramida - umumiy asosga ega bulgan teng piramidalardan iborat kupyoklik. D. uchburchakli, turtburchakli va b. bulishi mumkin. Tabiatdagi bazi kristallar D. shaklida buladi. Kristallarda romb, trigonal, tetragonal, geksagonal va b. shakldagi D. ...

Dis.

Dis. - yasama sozlar tarkibiy qismi: qiyinchilikni, buzilishni, parokandalikni, bolinishni, yoqotishni anglatadigan old koshimcha.

Detsis

Detsis - piretroidlar guruhiga man-sub bolgan insektitsid. D. tarkibida 1 litrida 25 g tasir etuvchi dekametrin moddaga ega emulsiyalanuvchi konsentrat shaklida ishlab chiqariladi. D. Ozbekistonda ekinlarni zararkunandalardan himoya qilish maqsad ...

Dodekaedr

Dodekaedr - on ikki yoqli geometrik shakl. Muntazam kop yoqlilarning besh turidan biri. Muntazam D.ning 12 yogi, 20 uchi va 30 qirrasi boladi. EtgiapH - muntazam besh burchaklar.

Duayen

Duayen - diplomatik korpus boshchisi, ozi ishlayotgan mamlakatdagi hamkasblari orasida diplomatik darajasi katta va avvalroq akkreditatsiya qilingan diplomatik vakil.

Diskriminant

Diskriminant - kophad koef-fitsiyentlaridan tuzilgan va kophad ildizlari orasida bir-biriga tenglari bolgandagina nolga aylanadigan ifoda. D. nolga teng bolishi uchun kophadning ildizlari orasida karralisi bolishi zarur.

Dezintoksikatsiya

Dezintoksikatsiya - organizmning zaqarlarni suyultirish, neytrallash yoki biror yol bilan chiqarib yuborish orqali ularning gayritabiiy biologik tasirini kamaytirib, tuzilmalar va faoliyatga korsatgan zararini bartaraf etishga qaratilgan reaksiya ...

Ding

Ding - karvon yollarida maxsus qurilgan minorasimon qorovulxona. Ichida istiqomat xonalari, tepasida kuzatish qafasasi bolgan. Ular orqali favqulodda xabar lar tezlik bilan mamlakat markaziga yetkazilgan.

Direktrisa

Direktrisa - 1) matematikada - berilgan 2tartibli egri chiziqqa nisbatan malum xossaga ega bolgan togri chiziq. 2-tartibli egri chiziqning har qanday nuqtasidan fokusigacha bolgan masofaning shu togri chiziqqacha bolgan masofaga nisbati ozgarmas.

Duraftor

Duraftor - naqsh turi; naqsh mujassamotida ikki tanob yoki ikki bandning juft holda takrorlanishidan tarkib topadi. Mas, ikki yolli ilon izi shaklidagi naqsh. Amaliy sanatda keng qollaniladi.

De Broyl tolqini

De Broyl tolqini - harakatlanayotgan har qanday zarra bilan bogliq bolgan hamda uning kvant tabiatini aks ettiruvchi tolqin; bu tushunchani 1924 y.da L. de Broyl fanga kiritgan. Hozir tolqin funksiyasi deb hisoblanadigan D. B. t. zamonaviy kvant ...

Daktilologiya

Daktilologiya - nutq shakli; oziga xos tarzda qol barmoklari yordamida gaplashish. Muayyan alifbodagi har bir "arfni ifodalash uchun barmoqlarga turlicha shakl beriladi. D.da bir yoki ikkala qol barmoqlaridan foydalanish mumkin. D. kar, kar-soqov ...

Daxau

Daxau - fashistlar Germaniyasining Daxau sh. atrofidagi 1- konsentratsiyey lageri. 1933 y.da tashkil etilgan. Fashistlar rejimiga qarshi kishilar hamda kommunistlar saqlangan. Ikkinchi jahon urushida nemis fashistlari okkupatsiya qilgan hududdagi ...

Dinamograf

Dinamograf - 1) mashina va mexanizmlar detallariga tasir etayotgan kuchning malum vaqt ichida ozgarishini qogoz tasmaga chiziq korinishida qayd qiladigan asbob. D. dinamometr va qayd qiluvchi moslamadan iborat. Prujinali, gidravlik va elektr D.la ...

Diz.

Diz. - yasama sozlar tarkibiy qismi: qiyinchilikni, buzilishni, parokandalikni, bolinishni, yoqotishni anglatadigan sozlarning old qoshimchasi. Undosh harfdan oldin dis. yoziladi.

Duantlar

Duantlar - tezlatgichning faol qismi. Siklotron yoki fazotronda tezlatuvchi kuchlanish berishga va tezlatishga noqulay bolgan maydon fazasida zarralarni ekranlashga xizmat qiladigan tezlatuvchi elektrodlar. Tashqi korinishi D ga oxshagani uchun s ...

Deflektor

Deflektor - 1) ventilyasiya yoki tutun morisiga ornatiladigan havo tortish qurilmasi; bino va shaxtalarning shamollatilishini tezlashtiradi, qozon va pechkalar morisining havo tortishini yaxshilaydi; 2) gaz, suyuqlik, tovush tolqinlari va b. yona ...

Daktilografiya

Daktilografiya - barmoklar yordamida ifodalanadigan yozuv. Savodi bolgan kishining kar yoki kar-korlar bilan daktilologiya, Brayl shrifti, imo-ishopa tili kabi usullardan tashqari yordamchi muomala qilish vositasi. Kar, kar-kor bilan muloqot qili ...

Diksiya

Diksiya - sozlarni aniq, ravshan talaffuz etish, sozlash usuli. Nutq madaniyatining asosini tashkil etadi. Aktyorlik sanatida, shuningdek, xonanda, diktor, no-tiq, oqituvchilar uchun muhim ahamiyatga ega.

Yol-yol kitlar

Yol-yol kitlar - kitlar turkumining bir oilasi. Tishsiz kitlar kenja turkumiga mansub. Tomogi va qornida tana boylab uzunasiga ketgan 12 dan 114 tagacha teri burmalari joylashgan. Kit ogzini ochganda teri burmalari yoyilib, ogiz boshligi kengayad ...