ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 410

Mutlaq nol

Mutlaq nol - Selsiy shkalasi jadvali boyicha olingan nol temperaturadan 273.16° pastda yotgan nuqta; termodinamik temperatura shkalasida temperatura hisobining boshi. Odatda, suvning uchlama nuqtasi deb qabul qilingan Mutlaq nolda modda molekulal ...

Aerostatika

Aerostatika – Aeromexanikaiint gazlar ning muvozanat shartlarini va ularga botirilgan qattiq jismlarga tasirini organuvchi bolimi. Gidrostatikaniig bazi qonunlari Aerostatika uchun ham umumiydir. Suyuqliklardan farqli ravishda gazlar ozozidan che ...

Bosim

Bosim bu- yuzaga perpendikular tasir qilayotgan kuchning shu yuzaga nisbatini ifodalovchi fizik kattalik. Bosimning rasman tan olingan birligi -Paskal. Unga kora 1 m 2 ga 1N kuch tasir etsa, 1Pa bosim xosil boladi: R=F/S yani, 1Pa=1N/1M2. Lekin, ...

Energiya

Energiya fizik tizimning boshqa fizik tizimlarga nisbatan ish bajara olish qobiliyati miqdoridir. Energiya yun. - harakat, faoliyat - har qanday korinishdagi materiya, xususan, jism yoki jismlar tizimini tashkil etuvchi zarralar harakatining hamd ...

Galvanik ajratilgan aloqa

Galvanik ajratilgan aloqa deb - elektr zanjirlarida energiya yoki signalning elektr kontaktlar ishtirokisiz ozaro uzatilishiga aytiladi. Galvanik ajratilgan aloqa signallarni kontaktsiz uzatish orqali boshqaruv talab etilgan xolatlarda va odam va ...

Gidrotransformator

Gidrotransformator - dvigateldan uzatishga xizmat qiluvchi gidravlik qurilma. Gidromuftadan farqli olaroq, unga tasir qiladigan qarshilikka qarab, boshqariladigan mildagi momentni oshirishi mumkin. U avtomobildan teplovozlarga ichki yonuv dvigate ...

Gravitatsiya

Gravitatsiya - q. Tortishish. Gravitatsiya fors. گران, gerân - "ogir", tabiiy fenomen bolib, fizik jismlarning bir-biriga ularning massasiga mutanosib kuch bilan tortilishida namoyon boladi. Gravitatsiya jismlarga vazn beradi. Gravitatsiya tarqoq ...

Ion

Ion bu zaryadlangan atom yoki molekula bolib, unda elektronlar soni protonlar soniga teng emas va shuning hisobiga ion zaryadlangan zarracha hisoblanadi.

Kirxgof qoidalari

Kirxgof qoidalari - tarmoqlangan zanjirning istalgan qismidagi tok kuchini shu qismlardagi berilgan qarshiliklar va qoyilgan EYUKlar boyicha aniqlashga imkon beruvchi qoidalar. Otkazgichlarning tarmoqlangan elektr zanjiridagi ozgarmas tok yoki kv ...

Kubik metr

Kubik metr - hajm olchov birligi; yonlari 1 metr uzunlikka ega kub hajmiga teng. 1 m³ = 1000 dm³ = 1 000 sm³ = 1 000 mm³ = 1 000 litr ≈ 35.3 kubik fut ≈ 1.31 kubik yard ≈ 6.29 barrel. Toza suvning kubometri uning eng katta zichligi 3.98 °C harora ...

Kvant

Kvant fizika tushunchasi bolib, biror kattalikning bolinmas miqdorini bildiradi. Tushuncha zamirida ayrim fizik kattaliklarning diskretligi haqidagi kvant mexanikasi qarashi yotadi Kvant lot. quantum - qancha, nechta - biror fizik kattalikning di ...

Laminar oqim

Laminar oqim - suyuqlik yoki gazning tartibli aralashmasdan oqishi. Laminar oqimda suyuqlik yoki gaz oqimga nisbatan parallel ravishda qatlam-qatlam bolib siljiydi. Suyuqlik yoki gazlarning kichik tezlik bilan oqishi, ota qovushoq suyuqliklarning ...

Mashina va mexanizmlar nazariyasi

Mashina va mexanizmlar nazariyasi - mashina va mexanizmlar uchun umumiy bolgan xossalarni urganish va ularni loyihalashning umumiy usullari haqidagi fan. Mexanizmlar nazariyasi va mashinalar nazariyasi deb ataladigan qismlarga bolinadi. Mexanizml ...

Maxwellning elektromagnit kuchlanishlar tenzori

Vaqt birligidagi impuls ozgarishi tasir qiluvchi kuchga tengdir. Demak, ∂ ∂ t g m + g s = div 2 T ; 1 {\displaystyle {\frac {\partial }{\partial t}}\left{\textbf {g}}_{m}+{\textbf {g}}_{s}\right={\textrm {div}}^{2}{\textbf {T}};\ \ \ \ \ \ \ 1} t ...

Mexanizmlar nazariyasi

Mexanizmlar nazariyasi - mexanizmlarni tekshirish, muayyan kinematik va dinamik shartlarga muvofiq yangi mexanizmlarni loyihalash, ularning kinematika va dinamikasini organish bilan shugullanadigan fan. Mexanizmlarning tuzilishi, kinematikasi va ...

Mikrobarograf

Mikrobarograf - atmosfera bosimining oz-ozdan va tez-tez ozgarishini katta aniqlik bilan avtomatik qayd qilib boradigan asbob. M.da membrana li qutichalar bloki sezgir element bolib xizmat qiladi. Qutichalar bloki issiqlikdan yaxshilab izolyasiya ...

Nisbiylik nazariyasi

Nisbiylik nazariyasi - fazo va vaqtning har qanday fizik jarayon uchun orinli bolgan xususiyatlari haqidagi hozirgi zamon fizika talimoti. Albert Einstein yaratgan nisbiylik nazariyasi 2 qismdan: maxsus nisbiylik nazariyasi va umumiy nisbiylik na ...

Ogirlik

Ogirlik - Yer tortish kuchi maydonida tinch turgan jismning uning erkin tushishiga tosqinlik qiladigan gorizontal tayanch ga tasir kuchi. Nyutonning ikkinchi qonuniga kora, jismning vazni P=m =F, bunda: t - jism massasi, g - erkin tushish tezlani ...

Ossillyator

Ossillyator - mexanik, elektromagnit va boshqa tebranishlar hosil qiladigan fizik tizim. Tizim holatini ifodalovchi kattaliklar vaqt boyicha davriy ozgaradigan tizimlar uchun O. atamasidan foydalaniladi. Tizimni muvozanat holatidan chiqaruvchi ku ...

Ot kuchi

Ot kuchi bu bir qancha kuchlarni atashda ishlatiladigan nom bolib asosan elektrik kuchni ifodalashda ishlatiladi. 1 Ot kuchi = 746 Watt ga teng. Bu atamani fanga 18 asr oxirlarida Shotlandiya Injeneri Jeyms Watt olib kirgan. Va bu atama xozirda M ...

Plazma

Fizika va kimyoda plazma atamasi ostida gazga oxshash, zarrachalari ionlashgan modda holati tushuniladi. Gazni qizdirish uning atom yoki molekulalarini ionlantirib, plazmaga aylantirishi mumkin. Issiqlikdan tashqari kuchli elektromagnit maydoni y ...

Proyeksion apparat

Proyeksion apparat - turli yassi obyektlar tasvirini yoruglik oqimi yordamida ek-randa hosil qiluvchi optik qurilma. Muqim va kochma turlarga bulinadi. Diaskopik, episkopik va epidiaskopik xillari bor. Diaskopik Proyeksion apparat shaffof tasvirl ...

Proyektor

Proyektor - detal, diapozitiv, negativ, fotosurat, harita yoki chizma tasvirini kattalashtirib, kichiklashtirib va oz olchamida ekranga tushirish uchun moljallangan optik asbob. Diaskopik, episkopik va epidiasko-pik xillari bor. Diaskopik P. tini ...

Radiatsiya

Radiatsiya - yadroviy ozgarishlar oqibatida vujudga keladigan elektromagnit va korpuskulyar nurlanishlar, Quyosh nurlanishi, kosmik nurlar oqimlari. R.ning tirik organizmga tasiri R. dozasi bilan belgilanadi. Rentgen bilan olchanadi. R. miqdori s ...

Sinxron mashina

Sinxron mashina - aylanish tezligi ozgarmas bolib, stator tokining chastotasi f = p n 60 {\displaystyle f={\frac {pn}{60}}} nisbat orqali bogliq bolgan ozgaruvchan tok mashinasi sinxron mashina deb ataladi. Statorning ozagi ozaro izolatsiyalangan ...

Spektr

Spektr kontinuum ichida ozgaruvchi xususiyatlar toplamidir. Optikadan bir misol qilib kamalakni olish mumkin: undagi ranglar uzluksiz ozgarib boradi. Yoruglik spektrini spektroskopiya fani organadi. Spektr lot. spectrum - tasavvur, tasvir fizikad ...

Stanok

Stanok - metall, yogoch, tosh, suyak va boshqalarga ishlov berish, gazlama toqish uchun moljallangan mashina. Vazifasiga kora, tokarlik, silliqlash, parmalash, frezerlash, toqish S.lari va boshqa xillarga bulinadi. Ishlov berish anikdigiga kura, ...

Taqsimlash vali

Taqsimlash vali - mashina, asbob, apparatda operatsiyalarning bajarilish tartibini va ish siklini taminlaydigan qism. Ichki yo’nuv dvigateliaa gaz taqsimlash mexanizmidagi detal. Kulachokli val deb ham ataladi. Sirtida dvigatelning silindrlari so ...

Termoyadroviy reaksiya

Termoyadroviy reaksiya yoki yadroviy sintez deb ikki yoki undan ortiq atom yadrolarining qoshilib, ogirroq yadro hosil qilish jarayoniga aytiladi. Bu jarayon davomida materiya butunligicha saqlanmay, massaning bir qismi energiyaga aylanib, ajrali ...

Tishli gildirak

Tishli gildirak - bir valdan ikkinchi valga harakat uzatish uchun moljallangan detal; tishli uzatmaning asosiy detali. Silindr yoki konussimon sirtlarga tishlar kesilgan diyekdan iborat. Bir Tishli gildirak tishlari ikkinchi T.g. tishlari bilan i ...

Ufq

Ufq - ochiq joyda Yer yuzasining korinadigan chegara qismi yoki Yer yuzasining osmon sferasi bilan kesishadigan qismi. Korinma U. va matematik U. farqlanadi. Kuzatuvchiga osmon sferasi Yer yuzasi bilan tutashib ketadigandek bolib korinuvchi egri ...

Uzatmalar qutisi

Uzatmalar qutisi - oziyurar mashinalar transmissiyasida birlamchi va ikkilamchi vallar uzatish nisbatinm ozgartirish uchun moljallangan kop zvenoli mexanizm. Bu ozgartirish alohida yoki boshqa mexanizmlar bilan umumiy korpusda joylashgan tishli u ...

Vaznsizlik

Vaznsizlik - jismning muallaq fizik holati; bunda jismga tasir etuvchi tashqi kuchlar shu jism zarralarining bir-biriga ozaro bosimini vujudga keltirmaydi. Jism Yer ogirlik maydonidagi gorizontal tekislikda tinch turgan bolsa, unga ogirlik kuchi ...

Yadro fizikasi

Yadro fizikasi - fizikaning atom yadrosi tuzilishini va ularning xossalarini, radioaktiv yemirilish va yadro reaksiyasi mexanizmini organuvchi bolimi. "YA.f." atamasiga umumiy mano berib, Yadro fizikasiga kopincha elementar zarralar fizikasi ham ...

Yopishqoqlik

Yopishqoqlik, -oquvchan moddalar ning ulardagi bir qismning ikkinchi qismga nisbatan harakatiga qarshilik korsatish xossasi. Yopishqoq oqishning asosiy qonunini I. Nyuton topgan. SI tizimida dinamik Yo. birligi p - Pas da ifodalanadi. Turgunlashg ...

Difraksion panjara

Difraksion panjara - optik asbob; noshaffof ekranga qilingan kop sonli parallel tirqishlar yoki ozaro bir xil masofada joylashgan kozgusimon yollar majmui; ularda yoruglik difraksiyasi xodisasi sodir boladi. Difraksion panjara oziga tushayotgan y ...

Kozoynak

Kozoynak koz nurini yaxshilash yoki uni himoya qilish maqsadida kozlar roparasiga linza tutib turuvchi romchalardir. Kozoynak linzalari shisha, plastmassa kabi materiallardan tayyorlanadi. Kozoynak - kozning korish qobiliyatidagi nuqsonlarni tuza ...

Yoruglik

Yoruglik - inson kozi sezadigan elektromagnit tolqinlar. Bu vakuumdz. tolqin uzunligi ~ 400 Nm dan ~ 760 Nm gacha bolgan tolqinlar uzunligiga moye keladi. Spektrning infrakizil nurlanish va ultrabinafsha nurlanish sohalari ham Yoruglik deb atalad ...

Atsetatlar

Atsetatlar - Sirka kislotaning tuzlari va efirlari. Kopchiligi suvda yaxshi eriydi. Toqimachilik sanoatida xurush sifatida, tibbiyotda antiseptik vosita va b. maqsadlarda ishlatiladi. Efirlari - xushboy hidli uchuvchan suyuqlikdir. Atsetatlar nit ...

Suspenziya

Suspenziyalar - dispers sistemalarning uchinchi xili dagal dispers sistemalardir. Dagal dispers sistemalarda dispers faza zarrachalarining olchami 100 mmkm dan katta boladi. Dispers faza va dispersion muhitning agregat holatiga qarab, dagal dispe ...

Berilliy karbid

Berilliy karbid - berilliy bilan uglerodning kimyoviy birikmasi. Berilliy karbid berilliy kukunini grafit bilan aralashtirib, 2100 - 2200C° da qizdirib olinadi. Un dan yuqori trada otadigan yadro reakinyalarini susaytiruvchi vosita sifatida foyda ...

Adenozintrifosfat kislota

Adenozintrifosfat kislota, ATF – adenin, riboza va uch mo-lekula fosfat kislotadan tarkib topgan organik modda. Adenozintrifosfat kislota organizm xujayralarida doimo sintezlanib va iste’mol qilinib turadi. Adenozintrifosfat kislota ozining pirof ...

Adipin kislota

Adipin kislota, ikki asosli organik kislota – rangsiz kristall. Mol. m. 146.15. Suyuqlanish temperaturasi 149– 150°, qaynash temperaturasi 265°. Suvda, etil spirtda koproq, efirda kamroq eriydi, Siklogeksanonni nitrat kislota yoki havo kislorodi ...

Afyun

Afyun, opiy, "qora dori"–1) koknorning xomroq kosagini tilib qoyganda undan oqib chiqib, havoda qorayib qotgan, sutsimon shira. Tar-kibida morfin, papaverin, kodein, te-bain, narkotin va 20 ga yaqin boshqa al-kaloidlar bor. Dam-badam qabul qilib ...

Albuminlar

Albuminlar – hayvon va osimlik toqimalari tarkibiga kiradigan oddiy oqsillar; tuxum oqi, qrn zardobi, sut, osimliklar urugida boladi. A. past mo-lekulyar ogirlikka ega; suvda, kuchsiz tuz eritmalarida eriydi, neytral tuzlarning yuqori konsentrats ...

Aldegidokislotalar va ketokislotalar

Aldegidokislotalar va ketokislotalar, oksokarbon kislotalar – molekulasida karbonil va kar-boksil guruhlari bolgan organik birik-malar. Ular funksional guruhlarning molekulada ozaro joylashishiga qarab, a-, r4-, u- va boshqa oksokarbon kislotalar ...

Alginat kislota

Alginat kislota – kopchilik hujayra postida uchraydigan yuqori molekulali rangsiz, amorf uglevod birikma. Mol. m. 3500– 1500 000. Sovuq suvda yomon, issiq suv va ishqoriy eritmalarda yaxshi eriydi. Oz hajmidan 200–300 marta ortiq hajmdagi suvni y ...

Alkenlar

Alkenlar – tarkibida qoshbog bolgan toyinmagan uglevodorodlar. A.ning juda kop molekulalari ozaro birikib, yuqori molekulali birikmalar hosil qiladi. Kopgina muhim polimerlar shu yol bilan olinadi. Olefinlar frans. defi ant - moy hosil qiluvchi, l ...

Aluminiy oksidi

Aluminiy oksidi – rangsiz kristall modda. Suyuqlanish harorati – 2072°C, suvda erimaydi. Aluminiy oksidi amfoter oksiddir, konsentrlangan kislotalarda erib, aluminiy tuzlarini, ishqorlarda erib, aluminat kislota tuzlari – aluminatlarni hosil qila ...

Ammoniy nitrat

Ammoniy nitrat, ammiakli selitra – rangsiz, kristall modda, gigroskopik. Zichligi 820 kg/m3. Suyu-klanish temperaturasi 169.6°, suvda yaxshi eriy-di, bunda issiqlik yutiladi. Ammoniy nitrat suyultirilgan nitrat kis-lotaga ammiak ta’sir ettirish y ...