ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 441

Abdurahim toshtarosh

МУЛЛА АБДУРАҲИМ ТУРДИЕВ: ШАЙХ ВА МУҲАНДИС Нурато тоғлари бағрида мўжаз ва қадимий Ғозғон шаҳри жойлашган. Қадимий қалъа қўрғонлари, маҳобатли мармар масжиди, азиз авлиёлар қадамжолари, зилол ва бетакрор чашмалари, айниқса, мармар ва гранит конлар ...

Abdurahmonbegi

"Abdurahmonbegi" – keng tar-qalgan ozbek mumtoz ashula yollari turkumi, Abdurahmonbek ijrochilik san’ati va ijodi bilan bogliq. Buzruk maqomining Savti Sarvinoz sho’basiga ohangdosh. Uch qism dan iborat. Hoji Abdulaziz Ra-sulov, Yunus Rajabiy "A. ...

Abdusattor Abdukarimov

Abdukarimov Abdusattor – biolog va genetik olim. Ozbekiston Fanlar Akademiyasi akademik, biol. fanlari doktori, professor. Ozbekiston Fanlar Akademiyasi Biokimyo institutida katta ilmiy xodim, Mole-kulyar biologiya xavda Gen va hujayralar injener ...

Abdussalom al-Muborakpuriy

Abdussalom al-Muborakpuriy – hadisshunos, tarixchi. Hindistondagi Muborakpur qishlogida ziyoli, taqvodor oilada dunyoga kelgan. Quroni Karim, hadisi sharif, tafsir, fiqh, tarix, hikmat va tabobat ilmlari boyicha zamonasining eng yirik allomalarid ...

Abduvali Abduvahobov

Abduvali Abdusamatovich Abduvahobov – Ozbekiston fanlar akademiyasi akademik. Kimyo fanlari doktori, professor. Toshkent Davlat Universiteti bitirgan. Ozbekiston fanlar Bioorganik kimyo institutida laboratoriya mudiri, shu institut direktori, Ozb ...

Abduzoyir sulolasi

Abduzoyir sulolasi – samarqandlik qogirchoqbozlar avlodi: 1) Abduzoyir – mehtar, surnaychi va qogirchoqboz; 2) Novvot bobo – qogirchoqboz, do-irachi, raqqos va sozanda. U qogirchoq teatrining bir turi – "Chodir xayol" ustasi, xalq san’ati an’anal ...

Abel Nils Genrik

ABEL Nils Genrik – norveg matematigi. A. 5darajali umumiy tenglamalarning ra-dikallardagi yechimlarini tekshirib, da-rajasi 5 va undan yuqori bolgan harfiy 9umumiy tenglamalarning radikallarda yechimi yoqligini isbotladi. K. Yakobi bilan bir kato ...

Abel Tasman

TASMAN Abel Yanszon - gollandiyalik dengizchi sayyoh, Niderlandiyaning OstIndiya kompaniyasida xizmat qilgan. 1638 - 41 yillarda savdo kemasiga qomondonlik qilib, Sharqiy Osiyo dengizlarida suzgan. Shim.da Yaponiyagacha suzib borib, Bonin o.ni ka ...

Abelyar Pyer

Peter Abelard – fransuz faylasufi, ilohiyotchisi va shoiri. Sxolastik mantiq asoschilaridan. A. har bir hodisani kor-korona etiqodga asoslangan holda emas, balki fikr yuritish asosida baholashni targib etganligi uchun cherkov vakillarining gazabi ...

Aberdin-angus qoramol zoti

Aberdin-angus qoramol zoti – Shotlandiyada yetishtiril-gan sergosht zot. A Aberdin-angus qoramol zoti. AQSH, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya, Argentina va boshqa mamlakatlarda boqiladi. Bu zot qora tusli, shoxs, tanasi silin-drsimon, oyoqlari ka ...

Aberratsiya

Aberratsiya – 1) umumiy ma’noda – me’yordan ogish, me’yordagi qiymatlardan farqlanish; 2) optik tizimlarda – optik tizimning risoladagidek emasligi tufayli tasvirning buzilishi; tasvir aniq chiqmaydi, asliga toliq mos kelmaydi yoki chaplashib kor ...

Aberratsiya (biologiya)

Aberratsiya, biol.da – 1) morfo-logiya va fiziologiyada – odatdagi tuzi-lish va funksiyalardan, ya’ni normadan chetga chiqish; 2) genetik a d a – xromoso-malar tuzilishining ozgarishi. A. tabi-iy va eksperimental yollar bilan vujudga keladi. A. i ...

Abhariy

Abhariy, Asiriddin Mufazel ibn Umar – mantiqshunos olim. Niso yaqinidagi Abhar qishlogida tavallud topgan. Buxoro va Samarqand madrasalarida ta’lim olgan. Ikki qismdan iborat "Tugilish va olim haqida risola" muallifi. Asarning bi-rinchi qismi 6 f ...

Abiogenez

Abiogenez – tirik tabiatda mavjud bolgan organik birikmalarning organizm ishtirokisiz nobiologik yol bilan hosil bolishi. Keng ma’noda A.– tirik mavjudotlarning paydo bolishi, ya’ni hayotning vujudga kelishi haqidagi zamonaviy nazariyadir. A. tog ...

Abiotik omillar

Abiotik omillar, muhitning abiotik omillari – muhitning tirik organizmlarga ta’sir etuvchi no-organik omillari majmui. Abiotik omillar kimyoviy, fizikaviy omillarga bulinadi. Tirik organizmlar turi, zoti yoki navining uz are-ali chegarasidagi son ...

Abissal

Abissal – dengiz tubining 3000–6000 m chuqurlikka togri keladigan qismi. Oke-an tubining 75% ga yaqin qismini egal-laydi. A.da yashash muhiti turgun, harorat 1–2°, suvning shorligi 35‰, gidrosta-tik bosimi 300–600 atm ga yaqin, butun-lay qorongi ...

Abissal tekisliklar

Abissal tekisliklar – chek-ka dengizlarning okean soyliklari va botiklaridagi chuqur suv osti yassi va sertepa tekisliklari. Okean qa’ri va otish zonasida keng tarqalgan: Yassi Abissal tekisliklar okean va chekka dengiz soyliklarining chetki qism ...

Abissal yotqiziqlar

Abissal yotqiziqlar – hozirgi za-monda Tinch, Atlantika va Hind okeanlari tubining katta qismida hosil bolgan chokindilar. Bunday yotqiziklar kopincha 3 km dan ortiq chuqurlikda oksidlanish muhitida paydo boladi. Abissal yotqiziqlar: 1) mayda hay ...

Abjad

Abjad – 1) qadimgi arab alifbosi tarkibidagi harflardan tuzilgan va har qaysi harfning son qiymatini eslab qolish uchun yasalgan sakkizta sozning birinchisi va shartli umumiy nomi. Bu sozlar: abjad, havvaz, hutti, kalaman, sa’ufas, qarashat, saxx ...

Ablyatsiya

Ablyatsiya - 1) qaynoq gaz oqimining qattiq jism sirtidan moddalarni sidi-rib ketishi. Kosmik apparatlar va eltuvchi raketalarning bosh qismlari atm.ga kir-ganda ularni himoya qilish tadbiri, shu-ningdek raketa dvigatellari kameralarining sovitil ...

Abo

Abo – erkaklarning uzun ustki kiyimi. Qadim Sharqda uni kopincha qalandar va darvishlar kiygan. A. Turkistonga islom dinining tarqalishi natijasida kirib kelgan. U ton ma’nosida 7-asrdan ma’lum. A. nomi turkiy adabiyotda 14-asr shoiri Sayfi Saroy ...

Abolitsionizm

Abolitsionizm – 1) biror ko-nunga barham berish uchun qilinadigan ijtimoiy harakat; 2) negrlarni Kullikdan ozod qilish harakati. A. 18-asr da AQSH, Fransiya va Buyuk Britaniyada pay-do bolib, 19-asrning 1- yarmida avj olgan. AQShdagi A. jamiyatla ...

Abonent yoli

Abonent yoli, telefon aloqa yoli – muassasa va xonadonlarga ornatilgan telefon apparatini ikki simli kabel telefon stansiyasi bilan boglovchi aloqa liniyasi. Uch qism: magistral, taqsimlash va bevosita ulash qismlaridan iborat. Magistral qism sta ...

Abonentlar telegraf aloqasi

Abonentlar telegraf aloqasi – telegraf apparatlari orqali korxona va muassasalar ortasida mustaqil telegraf aloqasi ornatish. Abonentlar telegraf aloqasi ornatish uchun avtomat yoki dastaki telegraf stansiyasi va telegraf apparatlaridan tashqari ...

Abort

Abort – ayollarda homiladorlikning dastlab-ki 28 haftasida bachadondan homila tu-shishi, 28 haftadan ilgari tugilgan bola yashamaydi. A. erta va ke-chikib sodir bolishi mumkin. A. sun’iy va gayriixtiyoriy A.ga bolinadi. Sun’iy A. ayolning oz ista ...

Abraziv materiallar

Abraziv materiallar, abra-zivlar – mayda donador yoki kukunsimon qattiq materiallar. Ulardan charxtosh, jilvir, qayroq va boshqa tayyorlanadi. Abraziv materiallar tabiiy va sun’iy xillarga bolinadi. Olmos, korund, kvars va boshqa tabiiy; elektr k ...

Abrbandi

Abrbandi – atlas, shoyi tanda iplariga gul solish usuli. Bu usul qol mehnatiga asoslangan: naqshdor qilib boyaladigan tanda iplarini oldin qatqoziqqa orab, har 40 – 50 – 60 liviti bir qat qilib qatlanadi. Uning orasiga abrbandi chopsa solib, qolq ...

Abri bahor

Abri bahor – kitobat san’atiaa qolyozma kitob sahifalarini bezash san’ati; shuningdek shu usulda yaratilgan tasvir. Maxsus idishdagi da-raxt yelimining suvdagi eritmasiga yelim va boshqalar bilan aralashtirib tayyorlangan turli rangdagi boyoklar ...

Abris

Abris – 1) reproduktiv litografiyaga – kochirilayotgan tasvir qiyofasi; shaffof material – plyur, kalka yoki jelatin plyonkaga maxsus tush bilan chiziladi; 2) geodezi-yada – dala sharoitida qolda chizilgan va olchamlar korsatilgan xomaki chizma; ...

Abruy qozgoloni

Abruy qozgoloni – 6-asrning 80-yillarida mahalliy tabaqa – dehqonlarga va savdo aristokratiyasiga qarshi Quyi Sugd aholisi kambagal tabaqasining kotargan qozgoloni. Qozgolonga Abruy boshchilik qilgan. 10-asrda yashagan Buxoro tarixchisi Narshaxiy ...

Absorbsiya

Absorbsiya – eritma yoki gaz aralashmasidagi modda larning qattiq jism yoki suyuqlik larga hajmiy yutilishi. Gazlarning suyuqliklarga Absorbsiyalanishidan neftni qayta ishlash, koks-benzol va boshqa sanoat sohalarida foydalaniladi. Gazlarning bug ...

Abssess

Abssess – terining shikastlan-gan joyida mikroblar toqimalarni yemi-rishi natijasida yiring toplanishi. Yiring boylagan joy qoshni toqima yoki a’zolardan yupqa yoki qalin parda bilan ajralib turadi. A. teri osti kletchatkasida, muskul, suyak, jig ...

Abstraksiya

Abstraksiya – 1) butunning tomoni, momenti, bolagi, fragmenti, rivojlana olmagan, bir tomonlama, fragmentar narsa; 2) bi-lishda ob’ektiv reallikdagi predmet, hodisalarning ikkinchi darajali, uncha muhim bolmagan ayrim xususiyatlari-dan xayolan uz ...

Abstrakt sanat

Abstrakt sanat, abstraksionizm –tasviriy sanatdagi oqim. Rangtasvir, haykaltaroshlik, grafikada asosan real narsa va hodisalarni tasvirlashni rad etadi. 20-asr 10-yillarida Yevropamamlakatlarida vujudga kelib, 40-yillarning oxiri – 60-yillarning ...

Absurd drama

Absurd drama, absurd teatr, gayrimantiqiy teatr – dramaturgiyadagi oqimning shartli nomi. 50 – 60-yillarda oqim tarafdorlari inson hayoti ma’nosiz, mavhum degan nuqtai nazarni ilgari soradi. Ular fikricha, inson hatto nima uchun yashayotganini ha ...

Abu Bakr Shoshiy

Abu Bakr Shoshiy, Abu Bakr Muhammad ibn Ahmad ibn al-Husayn ibn Umar al-Imom al-Kabir, Faxr ulislom – fiqhshunos. Fiqh ilmini Bagdodda Muhammad ibn Bayon alkazruvniy, Qozi Abu Mansur atTusiy, Shayx Abu Muhammad al-Juvayniy, Abu Nasr asSiboglardan ...

Abu Mansur Hasan ibn Nuh Qumriy

Abu Mansur Hasan Ibn Nuh Qumriy – tib olimi. Somoniylar amiri Mansur Ibn Yahyoning shaxsiy tabibi bolgan. Abu M. H. buxorolik bolgani uchun "Buxoriy" nisbasi bilan ham tanilgan. Abu M. H. tabobat ilmida Ibn Sinoshsht ustozi. "Kitob ilal ul-ilal", ...

Abu Muslim Harakati

Abu Muslim Harakati – 747 -750 yillarda arab xalifaligining sharqiy qismi – Movarounnahr va Xurosonda umaviylar hukmronligiga qarshi kotarilgan harakat. Unga Abu Muslim boshchilik qilgan. Harakatning asosiy kuchi shahar hunarmandlari va qishloq m ...

Abu Nasr Porso maqbarasi

Abu Nasr Porso maqbarasi - Afgonistonning Balx shahrida joylashgan memoriy yodgorlik. Naqshbandiya tariqatining kozga koringan vakili shayx Abu Nasr Porso qabri ustiga 1470-yillari qurilgan. Bino tortburchak tarhli, har tarafi ortasida ikki oshyo ...

Abujahl tarvuzi

Abujahl tarvuzi – qovoqdoshlar oilasiga mansub yogon, tugunaksimon ildizli kop yillik ot. Poyasi chirmashuvchi yoki yer bagirlab yotuvchi, uzunligi 2–4 m. Barglari, asosan tuxumsimon, chetlari oyilgan, gullari sargish-oq; changchili gullari poyan ...

Abulvose

Abulvose – shoir. Insho san’atida mohir, hazil-mutoyibaga moyil, hozirjavob bolgan. A. haqida Vosifiy, Jomiy, Navoik asarlarida ma’lumotlar be-rilgan. Vosifiy A.ning hozirjavobligi bilan Navoiy tahsiniga sazovor bolgani, Sulton Mahmudga bagishlan ...

Abumuslimnoma

"Abumuslimnoma" -10-11-asrlarga oid jangnoma. Fors tilida yozil-gan, keyinchalik arab, turkiy tillarga tarjima qilingan. Abu Muslim haqidagi rivoyat va afsonalardan iborat. Mu-allifi Abu Tohir Tarsusiydir. "A." qadimiy qissa uslubida yozilgan bol ...

Abushqa

"Abushqa" – izohli lugat. Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun 16-asrda Turkiyada tuzilgan. Muallifi noma’lum. Navoiy zamondoshlarining asarlaridan ham ayrim misollar kiritilgan. "Abushqa" lugati Abushqa soziga izoh bilan boshlangani ...

Abxaziya

Abxaziya, Abxaziya Respublikasi – Gurjiston Respublikasi tarkibida. 1921 yil 4 martda tashkil topgan. Zakavkazening shimoli-garbiy qismida joylashgan. Janubi-garbiy qismi Qora dengizga tutashadi. Maydoni 8.7 ming km². Aholisi 530 mingdan ortiq ki ...

Abod

Ab’od – ikki nagma, ya’ni ton oraliqlari, intervallar. Qadimgi Sharq musiqa nazariyasida A.ning juda kop turlari bolgan. Jumladan ab’odi av-sat, ab’odi vusto – ortacha hajmdagi intervallar – oktava, septima, seksta, rinta va kvartalar. Ab’odi izo ...

Accom

Accom – Hindistonning shim. -sharqidagi shtat. Sharqiy Himolay toglari etagida. Maydoni 78.5 ming km². Aholisi 22.3 mln. kishi, yarmi-dan koprogini assomlar, 18% ni bengal lar tashkil etadi. Ma’muriy markazi – Dispur sh. Qadimda va ilk orta asrla ...

Achchiqbuta

Achchiqbuta – burchokdoshlar oilasiga mansub buta. Boyi 50 – 100 sm. Barglari toq patsimon, uz. 10 – 19 sm, kalin tuk bilan qrplangan. Gullari oq bolib, uzun shingilda joylashgan. Dukkagi 1 – 4 urugli, spiralsimon. Urugi tuxumsimon, silliq, boyi ...

Achchiqgarvuz

Achchiqgarvuz – qovoqdoshlar oilasiga mansub ilashib osuvchi bir yillik osimlik. Palagining uz. 1 – 2 m. Barglari uchburchak shaklida, boyi 5 – 8, eni 4 – 5 sm. Gullari bir jinsli. Mevasi dumaloq, achchiq, diametri 7–12 sm, dastlab och yashil, pi ...

Ache

Ache – Sumatra o. shimolida mavjud bolgan sultonlik. Indoneziyada islom dinining tarqalishi markazlaridan biri. Ache kuchaygan davrida uning mustaqilligini Sumatraning aksariyat xonliklari va Malayyaning garbidagi xonliklar tan olgan. Ache murch ...

Adab

Adab – 1) yaxshi xulq, tarbiya, xushmuomalalik, hayotni togri tu-shunish, togri yashashni orgatish ma’nosida. Ozbek tilidagi "odob" Adab sozining koplik shaklidir. Adabiyot sozi ozagi ham Adabdir. 12-asrda "ilmi adab" yoki "ilmi bade" atamasi vuj ...