ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 442

Adabiy anana

Adabiy an’ana – dunyoni badiiy idrok etish, bilish sohasida davrdan-davrga, avloddan-avlodga otib kelgan adabiy tajribalar: estetik qarashlar, tasviriy vositalar, tildagi obrazlilik, emotsionallik va uslubdagi rang-baranglik. Otmish yozuvchilarin ...

Adabiy muhit

Adabiy muhit – ijodiy muhit. Muayyan joyda yashab ijod etgan yirik shoir va adiblar ta’sirida yuzaga keladi. Adabiy muhitning vujudga kelishi albatta yirik ijodkorlar faoliyati, ular yaratgan ijodiy maktablar bilan bogliqdir. Mac, Hirot Adm., Qoq ...

Adabiy ogrilik

Adabiy ogrilik, plagiat – birovning asarini kochirib, oziniki qilib olish. Bunday ogrilik muallif ijozatisiz ilmiy, adabiy, musiqiy yoki badiiy asarni oz nomidan tola yoki qisman bo-stirib chiqarishdan, kashfiyot yoki ixti-rochilik takliflarini o ...

Adabiy yodgorlik

Adabiy yodgorlik – biror xalqning muayyan davrdagi hayoti, tili va madaniyati, urf-odatlari haqida ma’lumot beruvchi ogzaki yoki yozma adabiyot namunasi. Adabiy yodgorlik muayyan adabiyotning paydo bolishi va shakllanishida muhim adabiy-tarixiy a ...

Adabiy-madaniy meros

Adabiy-madaniy meros – otmish moddiy-madaniy boyliklari. Ajdodlardan avlodlarga qolgan xalq ogzaki ijodi, yozma adabiyoti, san’ati, me’morlik va hokazo namunalari. Adabiy-madaniy meros uni yaratgan xalq tarixi bilan iz-chil va mustahkam boglangan ...

Adabiyot

Adabiyot - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui. 2. Sanatning bir turi ; voqelikni soz yordamida obrazlar orqali aks ettiradi. Adabiyot avval ogzaki bolgan, yozuv paydo bolgandan song yozma shaklga ot ...

Adabiyot muzeyi (Fargona)

Adabiyot muzeyi, Fargona vi-loyat Gafur Gulom nomidagi adabiyot muzeyi – madaniy-ma’rifiy va ilmiy muassasa. 1960 yilda asos so-lingan. 1966 yilda Fafur Gulom nomi be-rilgan. Muzey ekspozitsiyasi 7 bolimdan iborat. Korgazmalarida Qoqon xonliginin ...

Adabiyot muzeyi (Toshkent)

Adabiyot muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi – madaniy-ma’rifiy va ilmiy muassasa. 1940 yilda Alisher Na-voiy tavalludining 500 yilligi mu-nosabati bilan Respublika korgazmasi 174tariqasida tashkil topgan. 1944 – 68 yillarda Oz ...

Adabiyot nazariyasi

Adabiyot nazariyasi – adabiyotshunoslik fanining bir bolimi. Badiiy adabiyot, uning jamiyat hayotida tutgan orni va ahamiyati, yaratilish qonuniyatlari, taraqqiyot yollarini, badiiy asarning tasviriy hamda ifoda vositalari, tarkibiy qismlari, ada ...

Adabiyotshunoslik

Adabiyotshunoslik – badiiy adabiyotni, uning mazmun-mohiyati, oziga xos xususiyatlari, paydo bolish va rivojlanish bosqichlari, ijtimoiy funksiyasi, ijodiy jarayon qonuniyatlarini organadigan fan. U bir-biri bilan uzviy bogliq bolgan Z bolimni: a ...

Adajio

Adajio – 1) musiqada – sekin sur’-at, andantedan sekin, lekin largo, len-tolardan jonli; 2) shu ijro us-lubida yaratilgan musiqiy asar yoki turkumli shakl qismi. Ba’zi mumtoz simfoniyalar muqaddimasi A. sur’atida yozilgan Ozbekiston kompozitorlar ...

Adam Robert

ADAM Robert – ingliz me’mori va binokor. 18-asr ingliz klassitsizmining yirik vakili. Edinburg untida oqigan. Yevropa mam-lakatlariga sayohatga chiqib qad. yodgorli-klarni organgan. 1761 – 68 yillarda qirollik me’mori. Akasi Jeyms bilan hamkorlik ...

Adamar Jak

ADAMAR Jak – fransuz matematigi. Fransiya fanlar akademiyasi a’zosi. Mat.ning turli sohalarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Sonlar nazariyasida rus matematigi P. L. Chebishev qoygan "Tub sonlar taqsimlanishining asimptotik qonuni" muammosi ...

Adams Samuel

Adams – Amerika siyosiy va davlat arbobi va publitsisti, Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakalarida ozodlik kurashi tashkilotchilaridan biri. "Ozodlik oglonlari" inqilobiy tashki-loti rahbari. 1-Kontinental kongressni chaqirish tashabbusko ...

Adamsit

Adamsit, digidrofenarsazin xlorid, HN2AsCl – sariq kri-stall modda. Suyuqlanish temperaturasi 195°, qaynash temperaturasi 410°, zichligi 1648 kg/m3, hidsiz. Suvda erimaydi, organik eri-tuvchilarda kam eriydi. A. difenilamin 2NH va margumush -xlor ...

Adaptatsion sindrom

Adaptatsion sindrom –. kuchli ta’sirot ga javoban odam va hayvonlar organizmida roy beradigan himoya reaksiyalari majmui; bu reaksiyalar buzilgan muvozanatni kayta tiklash va organizmning ichki muhiti ni bir maromda saqlash imkonini beradi. Buyra ...

Adaptatsiya

Adaptatsiya – 1) organizmning turli yashash sharoitlariga moslashishi; 2) sezgi a’zolarining oziga ta’sir etadigan qozgatuvchilarga moslashishi natijasida ularda sezgirlik darajasining ozgarishi. Qozgatuvchining ta’sir kuchi ozgarishi bilan sezgi ...

Adapter

Adapter – 1) tovushni qayta eshitti-rishda – mas, grammofon plastinkasi aylanganda ninaning yoki torli cholgu asboblari torlarining mexanik tebranishini tovush chastotasining elektr tebranishlariga aylantirib beruvchi qurilma. Grammofon A.i kalla ...

Adenozin

Adenozin, Cl0H35N5O4 – adenin va riboza ugle-vodidan tashkil topgan nukleozid. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 267.1. Suyuqlanish temperaturasi 229°. Suvda yaxshi eriydi, organik erituvchilarda erimaydi. A. kuchsiz ishqoriy xossaga ega. A. nuklei ...

Adiabatik jarayon

Adiabatik jarayon – tashqi muhit bilan issiqlik almashinuvisiz otadigan termodinamik jarayon. Adiabatik jarayon otishi uchun jism butunlay issiqpik otkazmaydigan qatlam bilan ajratilgan bolishi kerak. Tashqi muhit bilan sezilarli 192miqdorda issi ...

Adilak

Adilak – yuzaning tekis-notekisligini aniqlaydigan asbob. Qalamdon shaklidagi taxtacha-ga ornatilgan, ichiga spirt yoki efir toldirilib, havo pufakchasi yuradigan shisha naycha. Agar yuza tep-tekis bolsa, A.dagi havo pufakchasi naycha ortasida to ...

Adirlar

Adirlar – Orta Osiyo toglarining past-baland etaklari. A. uchlamchi va tortlamchi davrlarning tog jinslari-dan tashkil topgan. A. Fargona, Hisor, Surxondaryo vodiylarida koproq konglo-merat va chaqir toshlardan iborat bolib, ba’zi joylarida lyoss ...

Adl

Adl – islom dinida Alloh sifatlaridan, "ilohiy adolat"ga e’tiqod qilish – islom aqidaviy talablaridan biri. Motaziliylar Allohning insonlarga odilligi haqidagi tasavvurdan kelib chiqib, inson irodasining erkinligi haqidagi fikrni ilgari surgan. S ...

Adliya

Adliya – sudlov muassasalari, sud tashkilotlari va ular faoliyatini anglatadigan tushuncha. Adliya keng ma’nodagi huquqdir. Ozbekiston Respublikasida Adliya organlari faoliyatiga Ozbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rahbarlik qiladi. Ozbekist ...

Admiral

Admiral – Harbiy-Dengiz flotining qomondonlariga beri-ladigan harbiy unvon. Flot xizmatidagi A.lar uchun – kontr-admiral, vitse-ad-miral, admiral; kemasozlik injenerlik xizmatidagi A.lar uchun – injener kontr-admiral, injener-vitse-admiral va inj ...

Admiralteystvo

Admiralteystvo – 1) kemalar quriladigan, qurollantiriladigan va ta’mirlanadigan joy; 2) flotni boshqarish ido-rasi. Rossiyada 1718 yil tashkil etilgan A. kollegiyasi 1802 yildan boshlab Dengiz Kuchlari vazirligi deb atalgan. 1827 yil u A.lar keng ...

Adneksit

Adneksit – bachadon naylari va tuxumdonning yalliglanishi. Kasallikni turli patogen mikroblar – stafilokokk, streptokokk va boshqa qozgatadi. Mikroblar bachadon or-tiklari ga abort, tugruq, jinsiy aloqa vaqtida, turli infeksion kasalliklar da esa ...

Adolat

Adolat – ijtimoiy-falsafiy, ahloqiy va huquqiy tushuncha. Kishilar ijtimoiysiyosiy ongida katta rol oynaydi. Muayyan ijtimoiy guruhlar va ayrim shaxslarning tushunchalarini ozida aks ettiradi. Siyosiy xatti-harakatlar, huquq va burch meyorlari, a ...

Adolat (nashriyot)

"Adolat" – Ozbekiston Respublikasi Adliya vazirligining nashriyoti. Aholiga huquqiy yordam korsatish "Adolat" markazi negizida 1992-yil may oyida tashkil etilgan. Ozbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Ozbekiston Respublikasi Oliy Maj ...

Adonis (osimlik)

Adonis – ayiqtovondoshlar oilasiga mansub otlar turkumi. 20 ga yaqin bir yillik va kop yillik turlari bor. Orta Osiyo, Sibir va Yevropa toglarida osadi. Toshkent, Samarqand, Kashqadaryo va Surxonda-ryo viloyatlaridagi yaylovlarda A.ning 4 turi uc ...

Adras

Adras – tanda ipi tabiiy ipak-dan, arqogi qalin ipdan toqilgan gaz-lama. Guli ikki tomonlama bolganligi uchun ayrim joylarda duroya deb ataladi. Arqoq ipi yogonroq bolganligi uchun gazlama yuzasida kondalang chiviqlar hosil boladi. Kudunglanish n ...

Adrenalin

Adrenalin, epinefrin, su-prarenin va unga yaqin turadigan birik-ma noradrenalin –voyaga yetgan sut emi-zuvchi hayvonlar buyrak usti bezi magiz qavatining asosiy gormoni pirokatexin hosilasi. Uning 1-shakli fiziologik faol, uglevodlar almashinuvig ...

Adrenogenital sindrom

Adrenogenital sindrom - kortikosteroidlar biosintezi uchun zarur fermentlarning tugma nuqsoni oqibatida yuz beradigan klinik sim-ptomlar majmui. Unga buyrak usti bezi post qavatining tugma virilizatsiya-lovchi giperplaziyasi sabab buladi. Adrenog ...

Adrenokortikotrop gormon

Adrenokortikotrop gormon, kortikotropin – gipo-mezning old bolagida ishlanib chiqadigan gormon. U 39 aminokislota krldigidan tashkil topgan bitta polipeptid zanji-ridan iborat. Adrenokortikotrop gormon buyrak usti bezining post qavatini stimullay ...

Adres

Adres – 1) biror muassasa joylashgan yoki shaxs yashaydigan joyning batafsil nomi; manzil; 2) yozma tabriknoma, yod-noma; asosan tavallud kuni munosaba-ti bilan top shiriladi; 3) kibernetikada elektron hisoblash mashinasi da axboratlarning joylas ...

Adrian

Adrian – Rim imperatori, antoninlar sulolasidan. Chavandozlarga tayanib ish yurgizgan. A. davrida imperator hokimiyati va davlat muassasalarining markazlashuvi kuchay-gan. Imperiya chegaralarida A. mustahkam istehkom va mudofaa devorlari barpo et ...

Adrianopol sulh shartnomasi

ADRIANOPOL SULH SHAR-TNOMASI – 1828–29 yillardagi Rossiya-Turkiya urushini yakunlagan sulh shartnomasi. Adrianopol shahrida imzolangan. 1827 yil 6 iyulda Rossiya, Angliya va Fransiya davlatlari ozaro til biriktirib, Turkiyadan Gresiyaga mux-toriy ...

Adsorbentlar

Adsorbentlar – tabiatda uchraydigan va sun’iy yol bilan tayyorlanadigan, disperelik darajasi yuqori bolgan juda katta tashqi yoki ichki sirtli jismlar. Suyuq yoki gaz holidagi moddalar adsorbsiyasi xuddi shu A. sirtida sodir boladi. Tabiiy A.ga o ...

Adsorbsiya

Adsorbsiya – qattiq yoki suyuq moddalar sirtiga suyuq yoki gaz holidagi modda larning konsentrlanishi. A. adsorbent sirtidagi molekulalararo kuch ta’sirida sodir boladi. Adsor-bat molekulalari adsorbent sirtiga yaqinlashib, unga tortiladi va adso ...

Adveksiya

Adveksiya, meteorologiyada – havo va u bilan birga fizik xossalari ning gorizontal yonalishda kochishi. Biror hududdagi ob-havo va uni tashkil qiluvchi meteorologiya unsurlari ikkinchi bir hududga gorizontal kochganda A. yuz beradi. Shu hududning ...

Adventistlar

Adventistlar – xristian sektalaridan biri. 19-asrning birinchi yarmida AQShda vujudga kelgan. Sekta a’zolari "Isoning qaytib kelishi" yaqinligiga, xudoning ming yillik va tanho hukmronligi boshlanishiga ishonadilar. Asoschisi baptist U. Miller. " ...

Advokat

Advokat – yuridik yordam korsatuvchi shaxs. Jinoyat ishlari boyicha surishtiruv, tergov harakatlari yuritil-ganda va sud majlisida, fuqaroviy ishlar sudda, xojalik nizolari xojalik sudlarida yoki ma’muriy huquqbuzarlik togrisidagi ishlar sudya yo ...

Advokatura

Advokatura – advokatlarning uyushgan kongilli jamoat tashkiloti. Ozbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 116-modda 2-qismida sud va tergov ishioi yuritish har qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanishi, fuqarolarga, kor ...

Advor

Advor – Orta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida mazmunan universal, shaklan tugal va muntazam takrorlanuvchi jarayonlarni ifodalaydigan badiiy-estetik qonuniyatlar va ilmiy-nazariy qoidalar tizimi. Advor tu-shunchasi Orta Osiyo madaniyatida qadim ...

Adyunktura

Ad’yunktura – oliy malakali harbiy ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlashning asosiy shakli. Ozbekistonda uzluksiz ta’lim tizimining tarkibiy qismi. A. Ichki ishlar Akademiyasi, Qurolli kuchlar Aka-demiyasi, harbiy ilmiy tadqiqot institutlari ...

Aeratsiya

Aeratsiya – 1. Suv A.i – suvni havo kislorodi bilan toyintirish. Vodoprovod suvini tozalash inshootlarida suvdagi temir gidrooksidni, erkin karbonat angidridini, vodorod sulfidin chiqarib yuborish hamda suvning sifatini yaxshilash; oqova suvlarni ...

Aeroblar

Aeroblar, aerob organizmlar – erkin kislorod bolgan muhitda yashaydigan va rivojlanadigan organizmlar. A. kislorodlan oksidlovchi sifatida foydalanadi. A.ga barcha osimliklar, kopchilik hayvonlar, zamburuglar kiradi. Hayvonlarning kislorodsiz muh ...

Aerodinamik isish

Aerodinamik isish – gaz yoki havo biror jism sirtidan katta tezlik bilan oqib otganda shu jism sirtining isishi. Gaz yoki havo oqimi sekinlashgan sari uning temperaturasi orta boradi va gaz ning issiqlik otkazishi tufay-li jism sirtining temperat ...

Aerogeologik syomka

Aerogeologik s’yomka – foydali qazilmalarni qidirish usuli. Samolyot, yer sun’iy yoldoshi yordamida yer yuzini suratga olish yoki uning tuzilishmni bevosita kuzatishga asoslangan. Aerogeologik syomka ishlari 3 davrga bolinadi: tayyorgarlik, dala ...

Aeroionoterapiya

Aeroionoterapiya – havo ionlari bilan davolash usuli. Bunda maxsus asboblar – aeroionizatorlar ishlatiladi; ular yordamida havoda koplab aeroionlar hosil qilinadi. Aeroionlar nafas yollari va opka alveolalaridagi oz konsentratsiyasi va zaryadiga ...