ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 443

Aeronomiya

Aeronomiya – atm.ning yuqori qatlamlarini organuvchi fan. A.dagi ilmiy tadqiqot usullari: raketalar va sun’iy yoldoshlar yordamida atm.ni zondlash, radiotolqinlarning tarqalishini kuza-tish, spektral analiz. Yuqori atm. dengiz sathidan bir necha ...

Aerostat

Aerostat – havodan yengil uchish apparati. Bunda kotarish kuchi zichligi havo zichligidan kam bolgan, qobiq ichiga toldirilgan gaz dan hosil qilinadi. Dastlabki A.ni Fransiyada aka-uka Jozef va Eten Mongolfelar 1783 yilda uchirishgan. Boshqarilad ...

Aerovokzal

Aerovokzal – aeroportlarsa havo transporti yolovchilariga xizmat korsatiladigan va yuk operatsiyalari otkaziladigan bino yoki binolar majmui. A. tarkibiga vokzal oldi maydoni, samolyotlar turadigan perron, perron-texnika xizmati korsatish binolar ...

Aerozol generatori

Aerozol generatori – ter-momexanik va mexanik usullarda aero-zollar hosil qilish hamda ularni pur-kash mashinasi. Bog, ormon va dalalarda qishloq xojaligi osimliklari zararkunandalariga qarshi kurashda, shuningdek omborlar va issiqxonalar, chorva ...

Aerozollar

Aerozollar – gaz muhitida muallaq tu-radigan mayda-mayda qattiq yoki suyuq zarralardan tashkil topgan dispers tizimlar. A.dagi zarralarning kattaligi mm ning on milliondan bir ulushidan tortib, bir necha mm gacha boradi. A. qattiq yoki suyuq jism ...

Aetsiy Flaviy

Aetsiy Flaviy – sarkarda, Garbiy Rim imperiyasining songgi himoyachilaridan biri. 425 yil A. gunn jangchilari komagida Garbiy Rim imperiyasining oliy rahbarlik lavozimlarini egallashga erishgan: bir necha bor konsul etib saylangan, patrisiy unvon ...

Afalina

Afalina, qora delfin – kitsimonlar turkumi del-finlar oilasining bir turi. Uz. 3.9 m, ogirligi 280 kg gacha;xdanasining orqa tomoni qora, qorin tomoni oq. Mo’tadil va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Qora, Boltiq va Uzoq Sharq dengizlarida ham y ...

Afandi

Afandi – turkiy xalqlar ogzaki ijodidagi obraz. Ismi Xoja Nasriddin. U ozbeklarda Afandi, turklarda Xoja Nasriddin, qozoqlarda Xoja Nosir, ozarbayjonlarda Mulla Nasriddindir. Afandi barcha latifalarda mard, togri soz, haqiqatgoy, adolatni uluglov ...

Affekt

Affekt – turli tashqi yoki ichki ta’sirlar asosida tez paydo bolib, qisqa muddatli, aksariyat hollarda "port-lash" tarzida boladigan kuchli ifodalanadigan hissiy holat. A. tushkunlik, tang vaziyatlarda yuzaga keladi. A. holatida ichki organlar fa ...

Affin geometriya

Affin geometriya – mat.ning bir sohasi. Unda l olchovli fazoda chekli sondagi vektorlar, shuning-dek algebraik chiziq va sirtlarning affin almashtirishlar da saqlanadigan xossalari organiladi. Affin almashtirishlarning muhim xossalaridan biri – t ...

Afisha

Afisha – reklamaning bir turi. Spektakl, konsert va boshqa adabiy tadbirlar, tomoshalar togrisida xabar beruvchi maxsus e’lon. A. tomoshaxonalar oldiga, kochalar, maydonlardagi maxsus taxtalarga yopishtirib qoyiladi. Mil. av. bunday e’lonlar devo ...

Aflotun xazinasi

Aflotun xazinasi – Fargona vodiysining shimolidagi Aflotun daryosining Itoqarsoy irmogi yoqasida joy-lashgan Kalunchat qishlogidan topilgan songgi jez davriga oid yodgorlik. Aflotun xazinasi ba’zan ilmiy adabiyotlarda Kalun-chat xazinasi nomi bil ...

Afonso de Albuquerque

ALBUKERKI Afonsu d’ – portugaliyalik istilochi, Hindiston vitse-qiroli. Ost-Indiyadagi Portugaliya mustamlaka imperiyasi asoschisi. 1503 yil Kochin shahrida portugal flotiliyasiga qomondon bolib, fort qurgan. 1506 yil Tristan da Kunyaning ekspedi ...

Afrika birligi tashkiloti

Afrika birligi tashkiloti – Afrika qit’asidagi 53 davlatni birlashtiruvchi eng yirik mintakaviy siyosiy tashkilot. 1963 yil 25 mayda Afrika mamlakatlari dav-latlari va hukumatlari boshliqlarining Addis-Abeba konferensiyasida tash-kil etilgan. Afr ...

Afrika taraqqiyot banki

Afrika taraqqiyot banki – Afrika mamlakatlarining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish dasturla-rini kredit bilan ta’minlaydigan dav-latlararo mintaqaviy bank. 1963 yilda tashkil etilgan. 1967 yildan boshlab faoliyat olib boradi. Boshqaruvi Abid- ...

Afrika-Osiyo gozasi

Afrika-osiyo gozasi, ot goza – madaniy goza turi. Birinchi marta K. Linney ta’-riflab bergan. Qadimdan va orta asrlarda A o.g. Garbiy Afrikaning Atlantika okeani sohillaridan Xitoyning shim. viloyatlarigacha tarqalgan. Ozbekistonda 19-asr oxiriga ...

Afrikaans

Afrikaans, bur tili – hindevropa tillari oilasidagi german tillaridan biri. JARning rasmiy tili. Asosan, JARning Transvaal, Oranj, Kap viloyatlarida, shuningdek, Namibiya, Zambiyada va boshqa qoshni mamlakatlarda tarqalgan. Sozlashuvchilarning um ...

Afrikashunoslik

Afrikashunoslik – Afrika xalqlarining tarixi, urf-odatlari, mintaqaning ijtimoiy, iqtisodiy tu-zumi, tillari, siyosati, iqtisodiyoti, madaniyati va undagi siyosiy jarayonlarni organadigan fan. Afrika va uning xalqlari togrisidagi ba’zi ma’lumotla ...

Afrosiyob (mehmonxona)

"Afrosiyob" – 4 yulduzli mehmonxona. Samarqand shahridagi Teatr maydonida joy-lashgan. Milliy va eng zamonaviy me’-moriy uslubda qurilgan. 9 qavatli, 278 xo-nasi bor, shundan 1 xonali, 2 orinli xona 206 ta, 2 kishiga moljallangan 2 xonali lyuks x ...

Afrosiyob devoriy rasmlari

Afrosiyob devoriy rasmlari – Afrosiyobda arxeologik qazilmalar natijasida topilgan mahobatli rangtasvirning noyob namu-nalari. Dastlabki namunalari arxeolog V. Vyatkin tomonidan ochilgan. Keyingi qazishlar davri da ozbek arxeologlari 30 ga yaqin ...

Afrosiyob kulolligi

Afrosiyob kulolligi – Afrosiyobda olib borilgan arxeologik qazilmalar natijasida topilgan qadimgi ozbek xalq amaliy san’ati namunalari. 9– 13-asrlarda Afrosiyob kulollari tomonidan ishlangan bejirim, na-fis sirli idishlar Islom dunyosida keng tar ...

Afrosiyobi

Afrosiyobi – ertapishar olma navi. R. R. Shreder nomidagi bogdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Landsberg navini Samarqand ertapishar navi bilan duragay-lab chiqarilgan. Daraxti ortacha osadi, ken ...

Afshona (choyxona)

"AFSHONA" – choyxona, Buxoro viloyati, Romitan tumani Afshona qishlogida. Nurota marmarining harsang toshlaridan oziga xos loyiha asosida qurilgan. Ikki xonali. Shimoliy ga qaragan xona oldi ikki ustunli, shariku qaragan xona oldi uch ustunli ayv ...

Aftalar

Aftalar – ogiz boshligi shilliq qavatining kasalligi. Bunda kopincha til uchi yoki lunj va milklarda oq-sariq dumaloq eroziya yoki yalliglangan yarachalar paydo boladi. Ular ogrib, chaynash, gapirishni qiyinlashtiradi. Ahyon-ahyonda burun, 801koz ...

Afv etish

Afvetish – Sud hukmi bilan jazo tayinlangan biror shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish yoki unga berilgan jazoni yengillatish. Odatda, davlat boshligining qarori bilan amalga kiritiladi. Ozbekiston Respublikasida sudning hukmi bilan jazo tay ...

Afzalbojlar

Afzalbojlar, bojxona tarifi preferensiyalari – bir yoki bir necha davlatning tovar importi uchun eng qulay sharoitlar yaratish maqsadlarida belgilangan bojxona bojlari. Shu mam-lakatlarning jami yoki ayrim tovarlari turi uchun qollaniladi. Davlat ...

Aga Buryatlari muxtor okrugi

AGA BURYATLARI MUXTOR OKRU-GI – Rossiya Federatsiyasining Chita viloyati tarkibidagi muxtor okrug. 1937 yil 26 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 19 ming km². Aholisi 79 ming kishi. Okrug tarkibida 3 ma’muriy tuman, 4 shaharcha bor. Ma’mu-riy mar ...

Agafokl

Agafokl – kulol, lashkarboshi, Sirakuza hukmdori. Songgi tiraniya vakili. Yollanma askarlar va xonavayron bolgan fuqarolarga tayanib Sirakuzadagi oligarxiyani agdarib tashlagan. 313 yilga kelib Sitsiliyadagi deyarli barcha yunon shaharlarini bosi ...

Agalaktiya

Agalaktiya – emizikli ayol kokragida sut bolmay qolishi. A. aso-san sut bezlarining yetarli rivojlan-maganligi va organizmda ichki sekresiya bezlari funksiyasining buzilishi, mas, jinsiy bezlar va gipofizdan chiqadigan gormonlar ortasidagi muvoza ...

Agar-agar

Agar-agar – ayrim dengizlarning qizil va qongir rangli osimliklaridan alohida usulda qaynatib olinadigan shilimshiq modda. Tarkibida 50 – 80% gacha agaroza boladi. Agaroza bilan birga A A. tarkibiga nordon polisaharid fraksiya – "agaropektin" ham ...

Ager publikus

Ager publikus – qad. Rimdagi davlat yer jamgarmasi; rimliklar tomonidan boysundirilgan joylardagi yerlar. Undan foydalanishning turli usullari bolgan; kop qismini patritsiylar egallab olib, oz xususiy mulkiga aylan-tirgan. Llebeylariyant patritsi ...

Agglyutinatsiya

Agglyutinatsiya – tibbiyotda zarrachalar, bakteriyalar, qizil va oq qon tanachalari va boshqa hujayralarning agglyutininlar ta’sirida bir-biriga yopishib, guj-guj bolib chokib tushishi. Ular organizmning har xil kasalliklarida va immunitet hosil ...

Agglyutinatsiya (tilshunoslik)

Agglyutinatsiya – tillarda soz ozagi, negizga grammatik va derivatsiyaviy ma’noga ega affikslarni qoshish yoli bilan yangi soz yoki grammatik shakl hosil bolishi. Affikslar bir ma’noli, ya’ni ularning har biri bitta grammatik ma’noni ifodalaydi v ...

Aglomeratlash

Aglomeratlash – mayda ruda va ruda konsentratlarini maxsus mashinalarda pishirib yirik bolaklar hosil qilinadigan termik jarayon. Mashina bunkeriga maydaligi 8 – 10 mm gacha bolgan ruda, yoqilgi va koloshnik kukunlari aralashmasi toldiriladi. Ara ...

Aglomeratsiya

Aglomeratsiya, aholi punktlari aglomeratsiyasi – aholi punktlari, aso-san shaharlar, shuningdek qishloqlarning intensiv xojalik, mehnat va madaniy-maishiy hamda rekreatsion aloqalar bilan boglanib, yagona birlikni tashkil qilgan kompakt hududli g ...

Agnoziya

Agnoziya – fahmlash, tushunish qobiliyatiga ega bolmaslik; bunda bemor sezgi a’zolari bilan narsalarni idrok qilolmaydi. Bosh miya katta yarim sharlari postlogining ayrim qismlari zararlanganida kuzatiladi. Korish, eshitish, sezgi-taktil A. si va ...

Agonik chiziqlar

Agonik chiziqlar – Yer shari ustida yer magnit maydonining ogish burchagi nolga teng bolgan va yer magne-tizmi kuchining gorizontal tashkil etuvchisi aynan shimoldan janubga yonalgan nuqtalarni birlashtiruvchi chiziqlar. Shimoliy magnit qutbidan ...

Agoniya

Agoniya, holati razm – olim talvasasi. Uning oziga xos belgilari: bosh miya faoliya-tining zaiflanishi, xirillash, hushdan ketish, nafas olish va yurak urishining bir tekis bolmasligi, koz qorachigining kengayishi, reflekslarning asta-se-kin yoqo ...

Agrar islohotlar

Agrar islohotlar, qishloq xojaligidagi islohotlar – davlatning yerga mulkchilik munosabatlari va yerda xojalik yuritish usullarini ozgartirishga karatilgan chora-tadbirlari majmui. Dastlab Agrar islohotlar konsepsiyasi maqsad va vazifalari, yonal ...

Agrar masala

Agrar masala – qishloq xojaligida yerga egalik qilish, yerdan foydalanish, xojalik yuritish usullari yuzasidan paydo bolgan va har bir davrda oz yechimini talab qiluvchi masala. Agrar masala qishloqdagi agrar munosabatlar taraqqiyotga tosqinlik q ...

Agrar tanglik

Agrar tanglik – qishloq xojaligida yuz be-radigan iqtisodiy inqiroz. Uning mahsulotlarni kop ishlab chiqarish tufayli yoki mahsulotlarni kam ishlab chiqarish oqibatida yuz be-radigan korinishlari bor. Birinchi turdagi Agrar tanglik sababi bozor i ...

Agregat

Agregat – 1) texnikada ma-shina yoki mashinalar majmuining bir xillashtirilgan, yiriklashtirilgan uzeli; alohida vazifalarni mustaqil bajaradi, ozaro almashinuvchan boladi, mas, ichki yonuv dvigatellari, avtomobillarning oldingi va ketingi koprik ...

Agregat stanok

Agregat stanok – ozaro kine-matik boglanmagan uzellar dan qurilgan maxsus metall kesish sta-nogi. Agregat stanok stanina, unga ornatilgan va keskichlarni harakatga keltiradigan bir necha kuch kallagi, ishlanadigan detal mahkamlanuvchi stol va yor ...

Agressiya

Agressiya, tajovuz – bir davlat tomonidan boshqa davlatning yoki xalqning suve-reniteti, hududiy daxlsizligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi BMT Ustavi nuqtai nazaridan gayriqonuniy bolgan har qanday kuch ishlatish. A.ning eng xavfli korinishi ...

Agrikola Georg

Agrikola Georg – kon va metallurgiya boyicha nemis olimi. 1527 – 31 ylarda Yaximov shahrida, 1533 yildan Xemnits shahrida yashagan. A. Yevropada birinchi bolib "Konchilik ishlari haqida." asarida konchilik-metallurgiya ishlab chiqarishni jarayonl ...

Agrippa Mark Vipsaniy

Agrippa Mark Vipsaniy – Rim sarkardasi va davlat arbobi. Miloddan avvalgi 41 yilda Peruziya shahrini qamal qilishda rahbarlik qilgan. Sekst Pompeyga qarshi Mil va Navloxdagi jangda galaba qilgan. Av-gustnit bosh harbiy yordamchisi. Miloddan avval ...

Agrobiotsenoz

Agrobiotsenoz – odamning dehqonchilik yuritish jarayonida tarkib topgan muayyan hududlar dagi har xil osimlik va hayvon lar jamoasi. A. organizmlarning tabi-iy jamoadan farqi shundaki, uni tash-kil qiluvchi komponentlarning soni, rivojlanish inte ...

Agroelektronika

Agroelektronika – agro-axborotlarni toplash va qishloq xojaligi ishlab chiqarishini boshqarishga oid elektronika bilimlari va vositalari majmui. Asosiy vazifalari: qishloq xojaligi boshqaruvi va hisob-kitob ishlarini kompyuter zan-jirlari orqali ...

Agrofirma

Agrofirma – mahsulot ishlab chiqarish, uni qayta ishlash va sotish, xizmat korsatish tizimidagi korxonalarni yagona boshqaruv asosida birlash-tirgan agrosanoat korxonasi. A. qishloq xojaligi mahsulotlarini yetishtirish, qayta ish-lash va yetkazib ...

Agrofizika

Agrofizika, agronomik fizika – osimliklarning hayot sharoitlarini fizik usullar bilan tadqiq etish va ular hayot faoliyatining fizik jarayonlari haqidagi fan. Agrofizika ekinlarining hosildorligi va tezpisharligini oshirish uchun tashqi muhitning ...