ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 445

Akademik

Akademik – ayrim mamlakatlarda yuksak ilmiy unvon. Ozbekiston Respublikasida Ozbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi va Ozbekiston Respublikasi Badiiy akademiyasida A.lar saylanadi. A. lik unvoni Ozbekiston Respublikasi fanlar akademiyasi, Ozb ...

Akademik litsey

Akademik litsey – orta maxsus oquv yurti. Ozbekiston Respublikasida 1997 yilda qabul qilingan "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" va "Ta’lim togrisida"gi konunga muvofiq umumiy orta ta’lim maktablari ni tugatgan oquvchilar qabul qilinadi. Ta’lim ...

Akademik nashr

Akademik nashr – fan, adabiyot va san’at asarlarining ilmiy asosda tayyorlangan nashri. Asosan mutaxassislar va ilm ahliga moljallanadi, ilmiy tadqiqot maqsadini kozda tutadi. Akademik nashr ijodkorning butun merosini toliq qamrab olishi, asarlar ...

Akademik qayiqlar

Akademik qayiqlar – tez su-zuvchi eshkakli sport kayiklari. Poygalarda ishlatiladi. Eshkak quloqlari va suriluvchi maxsus orindiqlari bor. Bunday qayiqlar juda yengil materiallardan yasalib, xipcha, suvni atrofidan tez otkazadigan boladi.Akademik ...

Akademiya

Akademiya – kopgina ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlari, oquv yurtlarining nomi. Mil. av. 4-asrda Platon asos solgan yunon falsafiy maktabi, Afina yaqinidagi joy ham uning nomi bilan atalgan. Sharq mam-lakatlarida A. tarzidagi muassasa va ja-miy ...

Akan

Akan – Gana va Kot-d’Ivuar hamda Togoda yashovchi ozaro yaqin xalqlar guruhi. Ganada 7.76 mln. dan ziyod. Kot-d’Ivuarda 2.3 mln. va Togoda 50 ming kishi yashaydi. Akan va boshqa kva tillarida sozlashadi. A.larda qad. diniy e’tiqodlar bilan birga, ...

Akarifaglar

Akarifaglar – yirtqich va parazit hasharotlar hamda kanalar; orgimchakkanalarning tabiiy kushandalari. Sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida oddiy orgimchakkana bilan oziqlanuvchi A.ning 40 turi aniqlangan. Goza va boshqa qishloq xojaligi ekin ...

Akaritsidlar

Akaritsidlar – osimlikxor kanalar, ombor kanalari, shuningdek uy hayvonlari va parranda kanalariga qarshi qollaniladigan kimyoviy moddalar. Osimlikka sirtdan kel-tan, neoron, omayt, mitak, oltingugurt, ohak-oltingugurt qaynatmasi va singib ta’sir ...

Akatsiya

Akatsiya – burchokdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar: 1) chin A. – mimozadoshlar kenja oilasiga mansub daraxt. 500 ga yaqin turi bor. Koproq Avstraliya, qisman Afrika va Arabiston yarim orol ida tarqalgan. Keyingi vaqtda A.ning ba’zi turla ...

Akbarnoma

"Akbarnoma", "Tarixi Akbarshohiy", "Tarixi Akbariy" – tarixiy asar; boburiylardan Akbar topshirigiga kora uning vaziri va yaqin safdoshi Abulfazl Allomiy tomonidan 1589–1601 yillarda yozilgan. "Akbarnoma" 3 jilddan iborat. Birinchi jildida Akbarn ...

Asqarali Akbarov

Asqarali Odamshoyevich Akbarov – naqqosh, Ozbekiston Respublikasi xalq ustasi. T. Toxtaxojayevning shogirdi. R. Yoqubov, J. Hakimov, M. Usmonovlar bilan birga ishlab hunar organgan. M. Uygur nomidagi Toshkent san’at institutini tu-gatgan. 1975 yi ...

Habibulla Akbarov

Habibulla Asatovich Akbarov – geolog olim. Ozbekiston fanlar akademiyasi akademik. Geol mineralogiya fanlari direktori, prof. Orta Osiyo politexnika institutining geol qidiruv fakultetini tugatgan. Orta Osiyo geol. va mineral xom ashyo institutid ...

Ilyos Akbarov

Ilyos Akbarovich Akbarov - ozbek musiqashunosi. Bi-rinchi ozbek musiqa folklorshunoslaridan. Ozbekistonda xizmat korsatgan san’at arbobi. San’atshunoslik institutida ilmiy xodim, direktor, "Ozdavnashr"da musiqa bolimining mudiri, Toshkent musiqa ...

Akineziya

Akineziya – faol harakatlar bolmasligi, ixtiyo-riy harakatning qiyinlashuvi. Bosh miya postloq osti toqimalarining yalliglanishi, jarohatlanishi, tushkunlik holatlari, ayrim dorilarni sui-iste’mol qilish va boshqa sabab boladi. A. da muskullar ta ...

Akkerman konvensiyasi

Akkerman konvensiyasi – Rossiya bilan Turkiya ortasida 1826 yil 7 oktabr da Akkerman shahrida tuzilgan shartnoma. 1812 yilgi Buharest sulhinn toldirgan. Moldaviya, Valaxiya va Serbiyaning im-tiyozlariga rioya qilinishi yuzasidan Turkiya majburiya ...

Akkomodatsiya

Akkomodatsiya – kozning turli masofadagi narsalarni ochiq-ravshan korishga mosla-shuvi. Yaqin va uzoq, masofadagi narsalar aksi toppa-togri koz tor pardasiga tushishi uchun koz gavhari qavariq yoki yalpoq bolishi kerak. Yaqindagi narsalarga qarag ...

Akkreditiv

Akkreditiv – 1) naqd pulsiz hisob-kitoblar olib boriladigan bank hisob varagi; 2) tomonlar ortasida tuzilgan shartno-maga kora amalga oshiriladigan ozaro hisob-kitob turi. Unda qarz beruvchi oziga tegishli tolovlarni A. topshirigida kozda tu-tilg ...

Akkreditlash

Akkreditlash – xalqaro huquqda davlatning diplomatik vako-latxona boshligi yoki biron-bir xalqaro tashkilotda doimiy vakili lavozimiga tayinlanish va lavozimni bajarishga kirishishi bilan bogliq xatti-harakatlar majmui. A. jarayoni quyidagilardan ...

Akkretsiya

Akkretsiya – Koinot jismiga atrof muhitdan yoki qoshni obyektdan moddaning uzluksiz tushib borish jarayoni. A. jarayoni oq mitti. pulsar va qora ora kabi obyektlar uchun alohida organilgan. Kuzatuvlarga kora, Galaktikamiz juda ham zich qoshaloq y ...

Akkumulator

Akkumulyator – keyinchalik foydalanish maqsadida energiyani toplaydigan qurilma. Elektr, issiqdik, gidravlik, inersion xillari bor. Elektr A. elektr toki tasirida kimyoviy ener-giyani elektr energiyasiga aylantirib beradigan galvanik tizim. Elekt ...

Akkumulyatorlar batareyasi

AKKUMULYATORLAR BATAREYA-SI, elektr akkumulyatorlar batareyasi – kuchlanish, tok kuchi, elektr zaryadi yoki quvvat olish uchun elektrik tutashtirilgan bir turdagi akkumulyatorlar guruhi. Akkumulyatorlar parallel ulanganda Akkumulyatorlar batareya ...

Akmal Azizxojayev

Akmal Abduazimovich Azizxojayev – futbolchi, sport ustasi, Ozbekistonda xizmat korsatgan sport ustozi. 1954 yildan "Spartak" futbol jamoasida oynagan. "Paxtakor" jamoasi sardori va himoyachisi. Buxoroning "Fakel" hamda Nukusning "Amudaryo" jamoal ...

Akmal Ikromov tumani

Akmal Ikromov tumani – T.dagi mamuriy-hududiy birlik. 1977 yil Chilonzor va Oktyabr tumanlarini ixchamlashtirish maqsadida, ular hududida tashkil etilgan. Davlat arbobi Akmal Ikromov nomiga qoyilgan. 1977 yildan hozirgi chegarasida janubiy va jan ...

Akmal Xoqandiy

Akmal Xoqandiy – ozbek shoiri. Maxmurning ot-asi. Hayoti va ijodi haqida "Tuhfat ut-tavorix", "Majmuai shoiron", "Tuhfat ul-ahbob fi-tazkirat ush-ashob" kabi asarlarda ma’lumot keltirilgan. A.X. Madrasai Mir da mudarris bolgan. Ozbek va tojik til ...

Akram Asqarov

Asqarov Akram – birinchi ozbek havaskor ar-xeologi. Akrampolvon nomi bilan mashhur. Savdogar oilasidan. A. oz davrining mashhur kolleksioneri sifatida turli-tuman arxeologik buyumlar va qad. tangalarni toplagan. Uning birgina numizma-tika kolleks ...

Akril yelimlar

Akril yelimlar – akril va me-takril kislotalarning hosilalari asosida polifunksional birikmalar qoshish yoli bilan olinadigan polimer yelimlar. Ular yuqori temperaturada erimaydigan va yumshamaydigan termo-reaktiv yelimlar bolib, organik shisha, ...

Akrobatika

Akrobatika – 1) gimnastika shaklidagi jismoniy mashqlar turi; 2) sakrash, sport uskunalariga tayanib yoki ularsiz muvozanatni saqlab bajariladigan, kuch, epchillik namoyish qilinadigan va boshqa maxsus jismoniy mashqlar majmuasi, sport turi. Spor ...

Akrolein

Akrolein, – toyinmagan alifatik aldegid, otkir hidli, rangsiz, uchuvchan suyuklik; suyuqlanish temperaturasi 86.5 dan 88° gacha, qaynash temperaturasi 52.7°. A. laboratoriya sharoitida glitseringa kaliy bisulfat, fosfat kislota yoki borat kis-lot ...

Toshxoja Akromov

Toshxoja Akromov – kinorejissyor. Ozbekistonda xizmat korsatgan san’at arbobi. Toshkent davlat san’at institutini tugatgan. Hamza teatrida aktyor, "Ozbekfilm"da rejissyor yordamchisi, rejissyor, "Ozbektelefilm"da rejissyor, 1979 yildan Ozbekiston ...

Akropol

Akropol – yunon shaharlarining 270muhofazalangan va balandlikka joy-lashgan qismi, yuqori shahar. Afina A.ining qad. mudofaa devorlari mil av. 2- ming yillikka oid. Odatda A. dast-labki manzilgoh bolib, uning atrofida uncha mustahkam bolmagan quy ...

Aks sado

Aks sado – tovushning biror tosiqqa urilib undan qaytishi. Aks sado tovush chiqqan paytdan kamida 0.05– 0.06 s keyin kelsagina eshitiladi. Aks sado tabiatda togli, ormonzor yoki stadi-on singari joylarda koproq roy beradi. Radio Aks sadoradioloka ...

Aks sado (musiqa)

Aks sado – musiqali ibora yoki hamohang tovushlarning zaif kuch bilan takrorlanishiga asoslangan badiiy us-lub. Xor, opera, orkestr va boshqa musiqasida qollaniladi. O. Lassoning mashhur "Aks sado" xor asari Aks sado uslubida yaratilgan. L. Betxo ...

Aks shula

Aks shu’la – osmonning Quyoshga diametrial qarama-qarshi tomonida tumansimon, yoyiq dogday korinadigan kucheiz shu’la. Sayyoralararo changga tu-shayotgan quyosh nurlarining qaytishidan hosil boladi. Aks shulani faqat oydinsiz, tim qorongi va havo ...

Akseleratsiya

Akseleratsiya – embri-on rivojlanishining ma’lum bosqichlarida uning ayrim a’zolari shakllanishining tezlashuvi. Bolalar va osmirlar osishi hamda jismoniy rivoj-lanishining tezlashishi. Hozirgi bolalar va osmirlar har bir yoshda ancha oldingi yil ...

Aksept

Aksept – 1) fuqarolik huquqida ta-klifda korsatilgan shartlar-285da shartnoma tuzishga rozilik bildirish; xalqaro huquqda shartnoma shartlari bilan boglanganlik togrisida bir tomonla-ma ariza; 2) naqd pulsiz olib boriladigan hisob-kitobning asosi ...

Aksessor minerallar

Aksessor minerallar – tog jinslarining tarkibida miqdor jihatdan oz uch-raydigan, lekin sifat jihatdan ba’zan muhim ahamiyatga ega bolgan minerallar. Dastlab tasodifiy qoshimcha minerallar deb hisoblangan. Keyinroq Aksessor minerallar tog-jinslar ...

Aksioma

Aksioma – oz-ozidan ravshanligi, ayonligi sababli is-botsiz qabul qilinadigan holat, tasdiq, fikr. Deduktiv quriladigan ilmiy nazariyalarda asosiy tushunchalarning boshlangich xossalari. A.lar tizimi bilan kiritiladi va boshqa hamma xossalar, tas ...

Aksiomatik metod

Aksiomatik metod – aksiomalarga asoslanib ilmiy nazariya qurish usuli. Asos qilib olingan aksiomalar tizimi muayyan nazariy tizimda isbotsiz haqiqiy deb kabul qilinadi. Boshqa nazariy bilimlar, xulosalar tola ravishda aksiomatikadan deduktiv yol ...

Aksirish

Aksirish, tushkirish – organizmning himoya reaksiyalaridan biri. Yot jismlar burun boshligidagi shilliq qavatning nerv hujayralariga ta’sir etishi natijasida A. sodir boladi. Ta’sirlovchilar uch tarmoqpi nervning burun boshligida joylashgan sezuv ...

Aksiyadorlar jamiyati

Aksiyadorlar jamiyati – daromad topish maqsadida hissadorlik tamoyiliga binoan uyushgan sherikchilik jamiyati. Aksiyadorlar jamiyati boshqa sherikchilik korxonasidan farqliroq, muomalaga nominal qiymati korsatilgan aksiyalar chiqarish va uni soti ...

Aksiyadorlik kapitali

Aksiyadorlik kapitali – aksiyadorlar jamiyatining kapitali, sherikchilik asosida tashkil topgan kor-porativ mulk hisoblanadi. Aksiyadorlik kapitali tarkibi Nizom kapitali, qoshimcha kapi-tal, rezerv fondidan va taqsimlanmagan foydadan iborat. Aks ...

Aksiz

Aksiz – keng iste’mol tovarlari, eng muhim xom ashyolarga, shuningdek xizmatlar uchun davlat tomonidan solinadigan qoshimcha soliq turi. Muayyan tovar lar narxiga, korsatilgan xizmat haqiga qoshimcha ustama soliq sifatida qoshiladi va 286uni tolo ...

Aksonometriya

Aksonometriya – predmetlarni chizmada parallel proyeksiyalar yordamida tasvir-lash usuli. Fazoviy shakllarning aksi-onometrik proyekiiyalarini qurish uchun uchta ozaro perpendikulyar oqlar OX, OY, OZ va shu oqlardagi masshtab uzunliklar tanlanadi ...

Aktiniyalar

Aktiniyalar – dengiz boshliqichlilari turkumi; marjon-poliplar sinfi olti nurlilar kenja sinfiga mansub. Kopchilik turlari yakka yashaydi. Tanasi silindr shaklida, yor-qin rangli, kundalang kesimi bir necha mm dan 1.5 m gacha, pastki yassi tomoni ...

Aktinobatsillyoz

Aktinobatsillyoz, soxta akti-nomikoz – hayvonlarda Actinobacillus lignelressi mikroorganizmi qozgatadigan kasallik. Lifmatik bogimlarda, kallaning yumshoq toqi-malarida, boyin, ba’zan ichki a’zolarda absses-slar hosil qilish bilan kechadi. Kasall ...

Aktinometr

Aktinometr – Quyoshdan bevosita keluvchi radiasiya jadalligini ulchaydigan asbob. Ishlash tarzi tushayotgan radiatsiyaning qoraytirilgan sirtga yutilishiga va nur energiyasining issiqlik energiyasiga ay-lanishiga asoslangan. Bunday A.larda radiat ...

Aktinometriya

Aktinometriya – meteorologiyaning atmosfera, quyosh va yer nurlanishini tabiiy sharo-itda tadqiq qilish hamda radiatsiyani olchash usullarini ishlab chiqish bilan shugullanuvchi bolimi. Vazifasi radiatsiyaning har xil turlarini olchash, quyosh ra ...

Aktinomikoz

Aktinomikoz – turli nursimon zamburuglar – aktinomitsetlar kel-tirib chiqaradigan yuqumli kasallik. Odamda kam uchraydi; kopincha hayvonlar kasallanadi. A. bilan asosan jag va bogim sohasi, qorin boshligi a’zolari, shuningdek opka kasallanadi. A. ...

Aktinomitsetlar

Aktinomitsetlar, nursimon zamburuglar – shoxlangan hujayralar yoki giflarni hosil qiluvchi bakteriyalar. Ular tuzilishida zamburuglarga xos xususiyatlar ham mavjud. A.ga chin A., mikobakteriyalar, streptomitsetlar va boshqa kiradi; 700 ga yaqin t ...

Aktiv chokmalar

Aktiv chokmalar – radioaktiv yemirilish yoki yadro reaksiyasi natijasida tezlashgan radioaktiv atomlardan vujudga kelib, gaz fazasidan kat-tik, jismlar sirtiga otirib qolgan zarrachalar toplami. Ularni tadqiq etish yuli bilan zarralar qanday radi ...