ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 447

Aleksandrit

Aleksandrit – mineral, tarki-bida xrom bolgan xrizoberill turlaridan biri. Kimyoviy formulasi A12Ve04, qattiqligi 8.5. S. og. 3.7 ga yaqin. Ta-biiy yoruglikda rangi zumrad-yashil, chiroqda binafsha rang-qizil boladi. 311Massasi 2–3 karatdan ortiq ...

Aleksandriya museyoni

ALEKSANDRIYA MUSEYONI – Aleksandriya shahridagi qad. ilmiy, adabiy va oliy ta’lim mu-assasasi. Mil. av. 3-asrda podsho Ptole-mey I asos solgan. Uni oliy darajadagi kohin boshqargan. Ptolemeylar musey-onga barcha ellinistik mamlakatlardan olim va ...

Aleksandropol qorgoni

Aleksandropol qorgoni – skiflarning "podsho" qorgonlaridan biri. Ukrainaning Dne-propetrovsk viloyatining Nikopol sh. yaqinida. A. Tereshchenko va A. Ye. Lyutsenko tomonidan tekshirilgan. Aslzodalarning ikki ka-merakatakombalardagi qabrlari qadim ...

Aleksiya

Aleksiya – oqiy olmaslik; bosh miya qobigi oliy faoliyatining buzilishi alomatlaridan biri. Bosh miya postlogining qaysi qismi shikastlanganiga qarab A. turlicha boladi. Mac, bosh miya chap yarim shari chak-ka qismining tepa pushtadagi postlogi z ...

Alemannlar

Alemannlar – Dunay va Reyn daryolari yuqori oqimida, Rim imperiyasi mulklariga qarama-qarshi qirgoqlarda yashagan germanlarning 3-asr oxiridan ma’lum bolgan rimcha nomi. Rimliklar Janubiy Germaniyadan Galliyaga bostirib kirgan qurolli todalarni A ...

Aleziya

Aleziya – qad. gallar shahar-qal’asi. Mil. av. 52 yilda gallar qozgoloni pay-tida Yu. Sezar qamal qilgan. Gallar Versingetorig rahbarligida A.ni mar-dona himoya qilganlar, ammo rimliklarning harbiy kuchi, texnikasining ustun-ligi tufayli, shuning ...

Alfa-spektrometrlar

Alfa-spektrometrlar – radioaktiv yadrolar chiqarayotgan alfa -zarralar energiyasini olchaydigan asbob. Ishlash tarzi a-zarralarning magnitik tahliliga yoki ularning ionlovchi ta’sirlarini tadqiq qilishga asoslangan. a-zarralarning energetik spekt ...

Algebraik geometriya

Algebraik geometriya – mat.ning algebraik chiziq, algebraik sirt va, umuman, algebraik kop xilliklarni organadigan qismi. A.g. da isbotlanadigan kopgina teoremalar sof geometrik teoremalar, ya’ni ular fazoviy koordi-natlar bilan boglanmagan, leki ...

Algebraik tenglama

Algebraik tenglama – chap tomoni noma’lumlardan tuzilgan kophaddan iborat bolgan tenglama. Noma’lum xning tenglamani qanoatlantiradigan, ayniyatga aylantiradigan qiymatlari tenglamaning ildizlari yoki yechimlari deyiladi. Algebraning asosiy masal ...

Algebraning asosiy teoremasi

Algebraning asosiy teoremasi – kompleks sonlar maydonida berilgan ixtiyoriy darajali kophad kamida bitta ildizga egaligini tasdiqlaydigan teorema. Bu teoremadan darajali kophad, karrali ildizlarning karraliligi hisobga olinganda roppa-rosa p ta i ...

Algol

Algol – bir qancha program-malash tillarining qisqartirilgan nomi; EHMda ilmiy-texnik masalalarni hal qilish uchun pro-gramma tuzishda qollaniladi. A.inson tili bilan mashina tili ortasida vositachidir. 1958–60 yillarda ishlab chiqilgan, 1964-68 ...

Algologiya

Algologiya, fikologiya – botanikaning suv otlarini organadigan bolimi. A.ning organish ob’ekti bir hujayrali mikroskopik olchamdagi pro-kariot hamda kop hujayrali yirik eukariot organizmlardir. Mikroskopik kattalikdagi suv otlari ba’zan mikrobiol ...

Ali avlodlari

Ali avlodlari – Ali va 316uning xotini – Fotima dan tarqalgan av-lodlar. Orta asr musulmon mamlakatlaridagi ayrim sulolalar – idrisiylar, fotimiylar, zaydiylar ulardan bosh-langan. Marokashdagi alaviylar sulolasi ozini Ali avlodlari deb hisoblayd ...

Ali posho tepelena

Ali posho tepelena, Ali Posho Yanina – Tepelena dan chiqqan alban mulkdori. Bolqon yarim orol ning katta qismiga hokimlik qilgan. Usmonli turk saltanatida markaziy hokimiyatning za-iflashganidan foydalanib, 1787 yil Yani-na shahrini egallagan, so ...

Ali shatranjiy samarqandiy

Ali shatranjiy samarqandiy – shatranj ustasi. Jahon shaxmat adabiyotiga kat-ta hissa qoshgan. Amir Temur davrida unga teng keladigan shaxmatchi bolmagan. Shatranj togrisida yozib qoldirgan risolasida 60 ta mansuba toplagan, shulardan 19 tasini oz ...

Alifbe

Alifbe – dastlabki savod beradigan oquv qollanmasi. Alifbe bosma, yozma harflar va ular ifodalaydigan nutq tovushlari, ularning yozilishini ozlashtirish, sodda bogin va sozlarni qoshib oqishga organish va oqilayotgan narsani togri tushunish hamda ...

Alifbo

Alifbo – biror tilning yozuviga qabul qilingan va malum ananaviy tartib berilgan yozuv belgilari yoki bogin belgilar majmui. A. mil. av. 2000-y. oxirlarida qad. Uga-rit va finikiy yozuvi tovush tizimidan kelib chiqqan. Undan ilgari Misr iyeroglif ...

Alifmoy

Alifmoy – osimlik moylari va alkid smolalaridan olinadigan modda. A. sariq rangda nolcha ranggacha bolgan shaffof suyuqlik bolib, yogoch va metallga yaxshi surkaladi, havoda asta-sekin qotib yupqa elastik parda hosil qiladi. Osimlik moylaridan ol ...

Alijon Erkayev

Erkayev Alijon – Ozbekiston xalq hofizi. Toshkent chet tillar intini tugatgan. Falsafa fanlari nomzodi. Fargona ped. instituti, Toshkent ped. instituti da oqituvchi, Toshkent madaniyat instituti dotsenti, prof. Xonandalik sanati sirlarini J.Sulto ...

Alikosh

Alikosh – neolit davriga mansub manzilgoh. Erondagi Musiyon sh. yaqinida. Amerika ekspeditsiyasi tomonidan 1961 va 1963 yillarda qazishma ishlari olib borilgan. Quyi qatlamlardan paxsa uy qoldiqlari, koplab chaqmoqtosh qurollar topilgan. Aholi ov ...

Aliment

Aliment – bir shax-sning boshqa shaxsga majburan yoki ix-tiyoriy ravishda tolaydigan nafaqasi. A. tolash majburiyatlari asosan nikoh, qarindoshlik, ota-ona, farzandlik, far-zandlikka olish, bolalarni tarbiyaga olish natijasida kelib chiqadi. Ota- ...

Alimentar distrofiya

Alimentar distrofiya, shish kasalligi – yolchib ovqatlanmaslik oqibatida roy beradigan kasallik. Moddalar almashinuvining jiddiy buzilishi, ozib ketish, darmonsizlik, teri osti yog qavati ning shishishi, assit, ichki a’zolar va toqimalar funksiya ...

Alimentar isitma

Alimentar isitma – emadigan bolalarga togri kelmaydigan ovqat berish natijasida gavda temperaturasining kotarilishi. Ovqatda oqsil ortiqcha bolib, suv kam bolsa, mas, quruq yoki quyuq sut yaxshi suyultirilmay berilsa, soglom bola ham isitmalashi ...

Alimqul

Alimqul – Qoqon xonligining muvaqqat xoni, mingboshisi, amiri lashkari. Mallaxon hukmronligi davri da Alimqul xonlikni idora etishda faol qatnashib, eshik ogaboshi va vazir darajasiga kotarildi, Mal-laxonning eng ishonchli va yaqin kishilaridan b ...

Aliqambar

Aliqambar – 1) Turkiston xalqlari ijodida chaqmoq va momaqaldiroq chaqiruvchi afsonaviy shaxs, baxshi va sozandalar "piri", shuningdek musiqa asboblari ning afsonaviy ixtirochisi. Ozbek va tojik musiqa folklorida kopgina yomgir chaqirish marosim ...

Alisher Aliqulov

Alisher Mahmudovich Aliqulov – rangtasvir ustasi, Ozbekiston Respublikasi sanat arbobi. P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti va Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti ni tugatgan. A. monumental rang-tasvirda samarali ...

Alisher Navoiy nomidagi Ozbekiston Respublikasi davlat mukofoti

Alisher Navoiy nomidagi Ozbekiston Respublikasi davlat mukofoti – Ozbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi eng oliy mukofoti. Ozbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 1989 yil 13 sentabr da ta’sis e ...

Alitegin Ibn Husayn

Alitegin Ibn Husayn – Movarounnahr ilikxoni. Qoraxoniylardan. Movarounnahrni somoniylarash tortib olishda ishtirok etgan. Nasr ibn Ali vafoti dan song taxt uchun kurash chogida arslonxonlardan Muhammad ibn Ali tomonidan asir olingan. taxminan 102 ...

Alitsiklik birikmalar

Alitsiklik birikmalar – molekulasida bir yoki bir nechta ugle-rod atomlaridan tuzilgan halqasi yoki halqalar tizimi bolgan organik birik-malar. Alitsiklik birikmalar bir-biridan halqalarining soni, ozaro joylashishi, uglerod atomlarini xalqalarda ...

Alkalimetriya

Alkalimetriya – ishqor miqdorini aniqlashda hajmiy analizning neytrallanish reaksiyasiga ayeoslangan usuli. Bunda tekshirilayotgan eritmaga ma’lum konsentratsiyali kis-lota oz-ozdan qoshib boriladi. Reaksiyaning oxiri ilgaridan qoshib qoyilgan in ...

Alkaloidlar

Alkaloidlar – osimliklarda, kamdan-kam hollarda hayvonot organizmida uchraydigan va asos xossasiga ega bolgan azotli organik birikmalar. Shular jumlasidan morfinni birinchi marta nemis aptekari Sertyurner koknori shirasi dan ajratib oldi. Shundan ...

Alkimyo

Alkimyo – 1) kimyo fanining arabcha nomi; 2) hozirgi kimyoning ibtidosi. A. ning rivojlanishida uch davr farq qilinadi: 1davr – 2–6-asrlar, ikkinchi davr – 12–14-asrlar va uchinchi davr – 15–17-asrlar. Bu davrlarda Misr, Xitoy, As-suriya, Movarou ...

Alkogol psixozlari

Alkogol psixozlari, metal-kogol psixozlar – alkogolizma" roy beradigan ekzogen-organik ruhiy kasalliklar majmui. Alkogol psixozlari surunkali alkogo-lizmning orta va songgi bosqichlarida etil spirtining organizmda parchalanishi vaqtida hosil bola ...

Alkogolizm

Alixonova Dinora Alkogolizm – tibbiyot nuqtai na-zaridan spirtli ichimliklarni mu-dom ichaverish oqibatida roy beradigan surunkali kasallik; ashaddiy ichkilik-bozlik. Keng ma’noda – spirtli ichimliklarni me’yoridan ortiq ichishning kishilar sogli ...

Alkogolyat va fenolyatlar

Alkogolyat va fenolyatlar -spirtlar va fenollarning gidroksil guruhidagi vodorod atomining metallga almashinishidan hosil bolgan kat-tik moddalar. Spirtda yaxshi eriydi. Alko-golyatlar ishqoriy va ishqoriy-yer metallarni spirtda eritish yoli bila ...

Alla-prima

Alla-prima -rangtasvir ishlash usullaridan. Bunda rassom moyqalam bilan ishlanayotgan yuzaga rang surtmalarini qurib ulgurmasidan ishlab, imkoniyat boricha bir rang sur-tmasida tez bajarishi lozim. Rassomdan bir harakat bilan kerak rang tuyimini ...

Allantois

Allantois, embrion qovugi – sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar – amniotalarning embrion pardalaridan biri. Orqa ichak-dan hosil buladi, amnion bilan seroz par-da orasida joylashadi. Embrionda nafas olish, chiqarish va oziqlantirish ...

Allegro

Allegro – musiqada: 1) tez sur’at; 2) shu sur’atda ijro etiladigan musiqa asari yoki uning qismi. Odatda sonata, kvartet, simfoniya va boshqalarning 1- qismi. Sonata A.si – sonata-simfonik turkumi bosh yoki songgi qismining mumtoz tuzilmasi. Ozbe ...

Allellar kopligi

Allellar kopligi – bir xromosoma lokusidagi bitta gendan mutatsiya natijasida vujudga kelgan allellar guruhi. Allellar kopligi organizmning muayyan xususiyatlarini belgilab beradi. Allellar kopligi ni ifodalovchi belgilar quyidagilardan iborat: 1 ...

Allelopatiya

Allelopatiya – turli organizmlarning har xil moddalar ajratib chiqarish orqali ozaro ta’sir korsatishi. Mas, ayrim mikro-organizmlar antibiotiklar ishlab chiqarib boshqa mikroorganizmlar rivojlanishini zaiflashtiradi yoki ularni butunlay nobud qi ...

Allergen

Allergen – allergik reaksiyalarni keltirib chiqaruvchi modda. Allergenlar quyidagi guruhlarga bolinadi: noin-feksion Allergenlar – maishiy, epidermal Allergenlar, osimlik gullarining changlari, oziq-ovqat, dori-darmonlar, turli xil kimyoviy modda ...

Allergologiya

Allergologiya – tibbiyot fanining bir bolimi; allergik kasalliklarning pay-do bolishi sabablari, avj olish mexaniz-mi, belgilari, oddini olish va davolash usullarini organadi. A. immunologiya bilan chambarchas boglangan, chunki aller-giya immunol ...

Alligatorlar

Alligatorlar – timsohlar turkumining bir urugi. Ikki turi: Missisipi va Xitoy A. bor. Mis-sisipi A. yoki chortan A. Shimoliy Amerikaning janubi-sharqida tarqalgan, boyi 4.6 m ga yaqin, oldingi oyoq barmoqlari orasida suzgich pardasi bor. Xitoy A. ...

Allil sianid

Allil sianid, CH2=CHCH2CN – rangsiz suyuqlik; mol. m. 67.09; suyuqlanish temperaturasi – 86.8°, qaynash temperaturasi 118.5°; zichligi 837.7 kg/m1. Suvda eruvchanligi 3.8%. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv bilan azeotrop aralashmalar hos ...

Allogenez

Allogenez – organizmlar guruhi evolyutsiyasining yonalishi, ozaro yaqin turlarda tuzi-lishning umumiy darajasi ozgarmasdan saqlangan holda bir xildagi xususiy moslanishlarning boshqasi bilan almashi-nuvi. A. yashash muhiti ozgarganida, mas, quruq ...

Allopatiya

Allopatiya – nemis vrachi S. Ganeman kiritgan termin. U gomeopatiya degan davolash sxemasini ishlab chiqib, oz zamonidagi mavjud davolash usullariga qarshi qoydi va uni A. deb atadi. Ganeman A. kasallikni davolashda uning belgilariga qarama-qarsh ...

Allopoliploidiya

Allopoliploidiya – har xil turlar yoki avlodlarga mansub organizmlarni chatishtirish natijasida olingan duragaylarda ikki va undan ortiq genomlarning karrali ortishi tu-fayli vujudga kelgan poliploidiya. A. duragay poliploidiya deb ham ataladi. S ...

Allotropiya

Allotropiya – kimyo-viy elementning tuzilishi va xossalari turlicha bolgan ikki yoki undan ortiq od-diy modda holida mavjud bola olishi. Bu allotropik modifikatsiya deb ataladi. Masalan, uglerod tabiatda olmos, grafit yoki komir holida uchraydi. ...

Almaiy

Almaiy – ozbek shoiri, tarjimon, arabshunos va xattot. Toshkentdagi "Muyi Muborak"va Buxorodagi madrasalarda tahsil korgan.Turk, fors, arab tillarini va adabiyo-tini, falsafa, mantiq, huquq, musiqa, tib, xattotlik ilmini Urgangan. Toshkentga qayt ...

Almaiy nomidagi namuna ish maktabi

ALMAIY NOMIDAGI NAMU-NA ISH MAKTABI – Toshkent shahrining Beshyogoch dahasidagi sobiq rus-tuzem maktabi binosida mahalliy aholi bo-lalari uchun 1918 yilda ochilgan maktab. Maktabga Nazir Inoyatov rahbarlik qilgan. Dastlab bolalar uyi tarzida tash ...