ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 449

Amerika Davlatlari Tashkiloti

Amerika Davlatlari Tashkiloti, Garbiy yarimshardagi xalqaro mintaqaviy tashkilot. 1948-yilda Amerika davlatlarining 9-xalqaro konferensiyasida tuzilgan. ADTga azo davlatlar ratifikasiya qilganidan keyin 1951-yilda kuchga kirgan. Unga muvofiq, ADT ...

Amerika qora ayigi

Amerika qora ayigi - yirtqichlar turkumining ayiqlar oilasiga mansub hayvon. Tanasining ortacha uzunligi 1.75, boyi 1 m ga yaqin, ogirligi 150 kg gacha yetadi. Juni odatda qora, tumshugining uchki qismi ochiq sargish boladi. Shimoliy Amerika ormo ...

Amerika Qoshma Shtatlari Eksport-import banki

Amerika qoshma shtatlari eksport-import banki, Eks-imbank – AQShning mamlakat eksport-import ope-ratsiyalarini kreditlash boyicha davlat banki. Aksariyat 5 yildan va undan ortiq muddatga kreditlar, kafolatlar beradi. 1934 yilda hukumat tomonidan ...

Amerika Qoshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi

Amerika Qoshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi – AQShdagi ilmiy jamiyat. 1863-yil Vashington shahrida tashkil etilgan. Asosiy maqsadi, mamlakatda fan taraqqiyotiga komaklashishdan iborat. AQSH hukumati va uning bir qancha agentliklari uchun f ...

Amerika-Meksika urushi

Amerika-meksika urushi – AQShning Meksikaga qarshi olib borgan bosqinchilik urushi. AQShning janubidagi plantator quldorlar Meksikaning Texas shtatiga kuchib utganlar va Meksika hukumatiga qarshi isyon kotarganlar hamda Texasni "mustaqil" davlat ...

Amerikacha qurilma

Amerikacha qurilma – orta va kichik olchamli teleskoplarni ornatishda qollaniladigan qurilma. 19-asrda ixtiro etilgan. Teleskopning pastki qismi A q. qutb oqining ayrisimon uchi ichiga ki-rib turadi. Amerikacha qurilma yordamida ornatilgan telesk ...

Amfidiploidlar

Amfidiploidlar, allotetraploidlar – turlararo chatishtirish asosida paydo bolgan duragaylar xromoso-malarining ikkita diploid toplamiga ega bolgan organizmlar. A. organizm har bir turdan bittadan diploid xro-mosomalar toplamini oladi. Turkumlarar ...

Amfilinidlar

Amfilinidlar -yassi chuvalchanglar tipining sinfi. Baliqlar va suv toshbaqalarining tana boshligida parazitlik qiladi. Tanasi bargeimon yoki tasmasimon, uz. 2–38 sm. Yopishuv organlari va ichagi bolmaydi. Germafrodit, jinsiy organlari takror-lanm ...

Amfisbenalar

Amfisbenalar, halqali kalta-kesaklar – kaltakesa-klar oilasi; 17 tacha uruqqa bolinadigan 120 tacha turi bor. Ular, asosan, tropik Amerika bilan Afrikada tarqalgan. Besh turi Ispaniya va Portugaliyada, bittasi Eronda uchraydi. Tuzilishi yerni kov ...

Amfiumalar

Amfiumalar -dumli amfibiyalar turkumining oilasi. Ikki turi bor. Ular AQShning sharqiy qismida tarqalgan. Tanasi 1 m cha. Oyoklari va undagi 2–3 ta barmoqlari yaxshi rivojlanmagan. Kichkina kozlari yupqa teri ostida. 4 juft ichki jab-rasi va jabr ...

Amfoterlik

Amfoterlik – ba’zi element oksidlari va gidroksidlarining muhitga qarab ham kislota, ham asos xossalarini namo-yon qilishi. Tipik amfoter birikma si-fatida suv molekulasini korsatish mum-kin. Undagi kislotalik va asos lik xossalari reaksiyaga kir ...

Amidlanish

Amidlanish – karboksil guruhiga kiradigan gidroksili ning amin guruhiga almashi-nishi yoli bilan kislotalarning amidlari hosil bolishi reaksiyasi. Hayvonlar va odam toqimalarida ammiakni zarar-sizlantirishning asosiy yoli sifatida fiziologik nuqt ...

Amigdalin

Amigdalin, – glyukozidlar sin-figa mansub tabiiy organik birikma. Achchiq bodomda, shafto-li, olxori, olcha danagida, olma, nok urugida va boshqalarda boladi. A.– yaltiroq plastinka-simon modda. Suyuklashish temperaturasi 215°, suvda va qizdirilg ...

Amil spirtlar

Amil spirtlar – bir atomli toyingan spirtlar. Zichligi 814 kg/m3. Amil spirtlarning 8 ta izomeri bor. Ular orasida eng ahamiyatlisi izoamil spirtdir. Odat-dagi sharoitda Amil spirtlar ning hamma izomerlari suyuq boladi. Izoamil spirt rang-413siz ...

Amilazalar

Amilazalar – uglerodning 1- va 4-atomlari ortasidagi glyukozid boglarini parchalash yoli bilan kraxmal, glikogen va ularga yaqin polisaharidlar gidrolizini tezlashtiruvchi fermentlar. Uchta xili bor: a-amilaza hayvon, osimlik va mikroorganizmlard ...

Amin

Amin – 1) Muhammad alayhissalomga paygambarlik vahiyi kelmasidan bu-rungi davrda u zotning nihoyatda halol, rostgoy bolganliklari tufayli xalq tomonidan berilgan laqab. 2) Amir Temur va temuriylar davrida asosan moliya va qishloq xojaligini boshq ...

Amin Baxiyev

Baxiyev Amin – geobotanik, ekolog olim. Ozbekiston Fanlar Akademiyasi akademik. Qoraqalpogistonda xizmat korsatgan fan arbobi. Biol. fanlari doktori, Qoraqalpogiston davlat ped. institutini tugatgan. Ozbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogiston ...

Amin Umariy

Amin Umariy – ozbek shoiri, dramaturg, tarjimon. Samarqand pedakademiyasida oqidi. Ishchi fakulteti, OzDU va Toshkent davlat pedagogika institutida dars berdi. "Guliston", "Ozbekiston adabiyoti va sanati" jurnallari hamda "Qizil Ozbekiston" gazet ...

Aminlar

Aminlar – ammiakdagi vodo-rod atomlarining organik radi kallarga almashinishidan hosil bolgan bi-rik malar. Ammiakdagi nechta vodorod atomi radikalga almashinganiga qarab, birlamchi, ikkilamchi va, nihoyat, uch-lamchi A. deyiladi. A. molekulasida ...

Aminofenollar

Aminofenollar, aminogi-droksibenzollar, gidroksianilinlar – organik birikmalar. A. mfoter birik-malar bolib, kislota va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib, tuz hosil qiladi. Uch xil izomeri bor. o-A., suyuqlanish temperaturasi 174°, m-A., suyuql ...

Aminoplastlar

Aminoplastlar, karbamid pla-stiklar – sintetik smolalar asosida tayyorlangan plastmassalar. A. formal-degid bilan aminoguruhli organik birik-malarning polikondensatlanishi nati-jasida hosil boladi. A. olishda tuldi-ruvchi sifatida boshqa material ...

Aminoqandlar

Aminoqandlar, aminodezoksiqandlar – molekulasida-gi bir yoki bir necha gidroksil guruhlar orniga almashingan yoki almashinmagan aminoguruhlar kiritilgan monosaharidlar. A. qaytaruvchilar bolib, qandlarga xos reaksiyalarga kirishadi, lekin asoslar ...

Aminospirtlar

Aminospirtlar, aminoal-kogollar, alkanolaminlar, gidrok-silaminlar – tarkibida amino-va oksiguruhlari bolgan alifatik bi-rikmalar. Kuchsiz asos xossalariga ega 418bolgan moysimon suyuqliklar. Sanoatda A. enoksibirikmalarni ammiak yoki aminlar yor ...

Amir

Amir – lashkarboshi, hokim, bek. Arab xalifaligining dastlabki xalifalari va umaviylar davrida alohida qoshin qomondonlari A. deb atalib, ular odatda zabt etilgan viloyatlarga noib etib tayinlanganlar. Xalifalarga Umar ibn al-Xattobdan boshlab "A ...

Amir masti qobuziy

Amir masti qobuziy – sozanda, bastakor, hofiz. Abdurahmon Jomiyning shogirdi. A. M. Q.ning goyat xushovoz ekanligini payqagan Jomiy, unga moslab "Imoma" nomli maxsus naqsh bastalagan va bu asarni ijro etish yollarini A. M. Q. ga orgatgan. Darvish ...

Amir ul-umaro

Amir ul-umaro – orta asrlarda Movarounnahrda keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvonli amaldor. U oliy bosh qomondon hisoblanib, butun harbiy ishlar uning qolida bolgan. Bundan tashqari, Oltin Orda va Chigatoy ulusida hukumatning barcha bosh ijro ...

Amirzoda maqbarasi

Amirzoda maqbarasi – Samarqanddagi Shohizinda maqbaralaridan biri. Maqbara, dafn etilgan shaxsning ismi ma’-lum bolmasada, shartli ravishda A. maqbarasi deb ataladi. Maqbara peshtoqidagi hoshiyalar orasidagi yozuvda Amirzodaning olgan yiligina ko ...

Amitoz

Amitoz – yadroning xromosomalar hosil qilmasdan togridan-togri bolinishi. A. hujayraning bolinishi yoki sitoplazma bolinmasdan faqat yadroning bolinishi, ya’ni ikki va kop yadroli hujayraning hosil bolishi bilan sodir bolishi mumkin. A. odatda ix ...

Ammiak

Ammiak – azotning vodorod bilan hosil qilgan eng oddiy birikmasi; otkir hidli, rangsiz, zaharli gaz, kaynash temperaturasi 33.35°, suyuqlanish temperaturasi – 77.7°. 1 l A.ning ogirligi 0.7713 g, suvda yaxshi eriydi. A.ning suvdagi eritmasi kuchs ...

Ammofos

Ammofos – tarkibida azot bilan fosfor bolgan konsentrlangan mineral ogit. U asosan monoammoniyfosfat va qisman diammoniy-fosfat aralashma-sidan iborat. Donador A. tarkibida ka-mida 10% azot, kopi bilan 45% fosfor an-gidrid bor. A.da ballast kompo ...

Ammonitlar (molyuskalar turkumi)

Ammonitlar – bosh-oyoqli mollyuskalar turkumi. Devon davrida paydo bolib, trias hamda yura davrlarida keng tarqalgan. Bor davrining oxirida qirilib ketgan. A. tanasi diametri 1 m gacha bolgan yassi spiral kop kame-rali chiganoq ichiga joylash-gan ...

Ammoniy fosfatlar

Ammoniy fosfatlar – orto-fosfat kislota ning bir, ikki va uch vodorodli ammoniy guruhi ra almashgan tuzlari. Ammoniy digidro-fosfat NH4H2PO4 – rangsiz, barqaror modda: 0°da 100 g suvda 25 g eriydi. Ammoniy gidrofosfat 2HPO4 – beqaror modda, 70°da ...

Ammoniylashuv

Ammoniylashuv, ammonifika-siya – azotli organik moddalarning ammiak ajratib parchalanish jarayoni. Tuproqda azotli moddalarning kopchiligi osimliklar ozlashtira olmaydigan holda boladi. A. jarayoni natijasida ular osimliklar ozlashtira oladigan h ...

Amneziya

Amneziya – xotiraning buzilishi; bolib otgan voqea va kechinmalarni eslay olmaslik yoki chala eslash. Bosh miyaning shikastlani-shi, tutqanoq, qattiq ruhiy iztirob va boshqa sa-bab boladi; A.ning quyidagi turlari farq qilinadi: anterograd A.– oda ...

Amorf holat

Amorf holat – moddaning kon-densatlangan holati. Atom va molekulalar tartibsiz joylashganligi tufayli moddaning fizik xossalari izotrop bolishi bilan ifodalanadi. Moddaning kristall holatidan farqli ravishda bunda qattiq Amorf holatdan suyuq hola ...

Amorf tillar

Amorf tillar – affikslar bilan soz yasa-lishi va soz ozgarishi bolmagan tillar. Sozlararo grammatik aloqa bitishuv yoki yordamchi sozlar vositasida yuzaga chiqadi. Amalda Amorf tillar kamchilikni tash-kil etadi, ammo barcha tillarda unga xos unsu ...

Amortizatsiya

Amortizatsiya, asosiy kapital amortizatsiyasi – asosiy kapital ning ekspluatatsiya jarayonida eskirishi va ayni paytda ular qiymatining muayyan davr davomida ishlab chiqarilayotgan tayyor mahsulotlarga otib borishi. Asosiy vositalar moddiy yoki j ...

Amortizatsiya ajratmalari

AMORTIZATSIYA AJRATMALA-RI – mahsulot tannarxiga kiritiladi-gan asosiy fondlar amortizatsiyasi sum-masi; asosiy fondlarni qisman tiklash va toliq tiklash fondlarini yaratishga xizmat qiladi. Amortizatsiya ajratmalari me’yorlari asosiy fondlar qiy ...

Ampelografiya

Ampelografiya, tokshunoslik – tok turlari va navlarini organadigan fan. "A." terminini birinchi marta polyak ta-biatshunosi F. Ya. Saks qollagan. A.ning ilmiy asoslarini ispan olimi S. Klemente tavsiflab bergan. A. umumiy va xususiy A.ga bolinadi ...

Amperometrik titrlash

Amperometrik titrlash – hajmiy analizning elektr-kimyoviy usullaridan biri. Bunda titrlashning oxirgi nuqtasi titrlash jarayonida eritmadan otayotgan diffuzion tok kuchining ozgarishiga qarab aniqlanadi. Amperometrik titrlashda polyarografik indi ...

Ampir

Ampir – me’morlik va bezak san’atida 19-asr boshlarida vujudga kelgan hamda klassitsizm rivojini nihoyasiga yetkaz-gan uslub. Shakllarning mahobatligiga, be-zaklarning jozibadorligiga erishildi. Qad. Rim, Yuno-niston va Misr badiiy merosiga tayan ...

Amplituda-chastota harakteristikasi

Amplituda-chastota harakteristikasi – elektr zanjiri orqali signallar uzatish jarayonida si-nusoidal tebranish amplitudasining uning chastotasiga boglanishi. Aloqa kanali, kuchaytirgich va elektr zanjirlarning ish sifatini korsatuvchi muhim korsa ...

Amplitudaviy analizator

Amplitudaviy analizator – elektr impulelar amplitudalarining taqsimlanish qonuniyatini topish uchun ishlatiladigan qurilma. Amplitudaviy analizator yordamida, 443odatda, tasodifiy impuls jarayoni am-plitudasining shu amplituda oraligida paydo bol ...

Amr ibn Lays as-Saffor

Amr ibn Lays As-Saffor – safforiylar amiri. Manbalarning xabar berishicha, u yoshligida xachir yetaklovchi, song toshtaroshlik bilan shugullangan. Keyinchalik akasi Yaqub ibn Laysta qoshilgan. Yaqub vafot etgach qoshin tomonidan sipohsolor deb ta ...

Amri maruf

Amri ma’ruf – islom dinidagi marosim.Musulmonlar bir-birlarini haq yolga, yaxshilik va gozal axloqqa chaqirishi Alloh tarafidan farz qilingan. Chunki, dostona, begaraz nasihat, xususan amalda ozi ornak bolgan holda boshqalarni tarbiyalash juda ka ...

Amritsar

Amritsar – Hindistonning shimolidagi Panjob shtatining eng katta shahri va temir yol tuguni. Aholisi 709 ming kishi. Eng muhim savdo va sano-at markazi. Jun, ip va ipak gazlamalar ishlab chiqarish, gilam toqishda mashhur. Mashina-sozlik, kimyo sa ...

Amritsar qirgini

Amritsar qirgini – Hindistonda ingliz mustamlaka hukumatining terror siyosatiga qarshi norozilik yuzasidan 1919 yil 13 aprelda Amritsar shahrida otkazilgan namoyish qatnashchilarining oqqa tutilishi. Na-moyish boshlanishi bilan maydonga gene-ral ...

Amudaryo bolimi

Andoza:Rossiya imperiyasi uyezdi Amudaryo bolimi – Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi mamuriy-hududiy birlik 1873–1917. Rus podsho hukumati Xiva xonligini boysundirgach 1873, Amudaryoning sol qirgogida yashovchi qoraqalpoqlar xonlik tar ...

Amudaryo tumani

Amudaryo tumani – Qoraqalpogiston Respublikasi tarki-bidagi tuman. 1957 yil 18 dekabrda tashkil etilgan. Amudaryo tumani shimolida Nukus tumani, sharqda Xorazm viloyatining Gurlan tumani, janubiy hamda garbda Turkmanistonning Gubadog tumani bilan ...

Amur neolit madaniyati

Amur neolit madaniyati -Amur daryosi havzasidagi neolit ma-daniyati yodgorliklari. Kulolchilikda spiralsimon naqshlar, tagi qizil qora bezaklar paydo bolgan. Toshdan ishlan-gan ov qurollari topilgan. Keyingi davrda boyni uzun idishlar, silliq pic ...