ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 452

Antalkid sulhi

Antalkid sulhi, Shohona sulh – miloddan avvalgi 395–387 ylardagi Korinf urushidan song Sarda shahrida Sparta bilan Afina va Fiva boshchiligida-gi yunon polislari ortasida imzolangan. Sparta elchilari rahbari Antalkid no-midan olingan. Antalkid su ...

Antanta

Antanta –1) Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiyaning Germaniya, Avstriya-Vengriya hamda Italiya ittifoqiga qarshi tuz-gan ittifoqi. "Uchlik bitimi", "Uchlik ittifoqi" deb ham yuritiladi. A. 1904–07 yillarda shakllandi. Har ikka-la ittifoqning maq ...

Antarktida zoogeografiya oblasti

Antarktida zoogeografiya oblasti – dunyo okeani zoogeogra-fiya oblastlaridan biri, Tinch va Atlan-tik okeanlarining Antarktida qit’asi atrofidan 60° janubiy kenglikkacha bolgan qismini oz ichiga oladi, faqat ayrim joylarda bu shartli chegaradan y ...

Antarktika (qutb)

Antarktika – Yer sharining Janubiy kutb oblasti. A.ga Antarktida materigi, Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining shu materikka tutash qismlari, shuning-dek Antarktida yaqinidagi orollar kiradi. A. tabiiy-geografik chegarasi taxminan 50 – 60° j.k ...

Antekliza

Antekliza – yotiqroq antiklinal kotarilma shaklidagi platforma poydevorining asosiy tektonik tuzilmasi. A yadrosi yoki asosiy platforma poydevori kem-briydan oddingi kristall jinslardan tuzilgan; bu jinslar ustida esa chokindi jinslar qatlami yot ...

Antenna

Antenna – elektromagnit tolqinlarini fazoga tarqatuvchi yoki qabul qiluvchi qurilma. Har qanday uzatuvchi antennani qabul qiluvchi antenna ornida yoki, aksincha, qabul qiluvchi antennani uzatuvchi antenna ornida ishlatish mumkin, chunki ularning ...

Antidetonatorlar

Antidetonatorlar – motor yonilgilariga ularning detonatsiyaga qarshi turgunligini oshirish uchun oz miqdorda qoshiladigan ki-myoviy birikmalar. Eng samarali A. ga qorgoshin tetraetil R 4, korgoshin tetra-metil R 4, mar-ganes metilsik-lopentadiyen ...

Antidotlar

Antidotlar, ziddizaharlar – organizmga har xil yollar bilan kirgan zaharli moddalarni zaharsizlantiruvchi kimyo-viy moddalar. Ular xilma-xil bolib, zaharlangan organizmga turli yollar bilan yuboriladi. Organizmga kirgan zahar qonga shimi-lib ulgu ...

Antiferromagnetizm

Antiferromagnetizm – kristall moddalar ning magnit holatlaridan biri; bunda kristall panjaraning qoshni tugunlaridagi atom larning magnit momentlari antiparallel yonalgan, shuning uchun moddaning magnitlanishi umuman kam boladi. A. tashqi magnit ...

Antifiltratsion qoplamalar

Antifiltratsion qoplamalar, suv sizishiga qarshi qoplamalar – sugorish kanallari, hovuzlar, suv omborlari, turli gi-droinshootlar tubi va yon bagirlarini qoplashda qollaniladigan maxsus mate-riallar. Suvning sizishini bartaraf etish yoki kamaytir ...

Antifon

Antifon – ikki xorning yoki yakkaxon xonanda bilan xorning navbatma-navbat kuylashi. Kelib chikishiga kora yunon fojiasi bilan bogliq bolib, unda xor ikkiga ajralib kuylagan. Keyinchalik turli cherkov xorlariga, jumladan xristian diniy-musikiy ma ...

Antifriksion materiallar

Antifriksion materiallar – sirpanib ishqalanish sharoitida ishlaydigan va ishqalanish koeffitsiyenti past bolgan mashina de-tallari uchun ishlatiladigan materiallar. Adgeziyaga chidamlilik xususiyati past, yaxshi ishlanuvchan, issiqlik otkazuvcha ...

Antifrizlar

Antifrizlar – ancha past temperaturada muzlamaydigan suyu-kliklar; 0° temperaturadan past temperaturada ishlay-digan inki yonuv dvigateli va boshqa turli qurilmalarning sovitish tizimlarida ishlatiladi.Issiqlik hajmi, issiqlik otkazuvchanligi, qa ...

Antigenlar

Antigenlar – ma’lum sharoitda immun javob berish va maxsus antitelolar ishlanib chiqishi, yot hujayralarni yemirib limfotsitlar hosil bolishi, im-munologik holat yeki tolerantlik shak-llanishiga sabab boladigan turli mod-dalar. A.ning eng muhim x ...

Antigona

Antigona – yunon afsonasiga kora, xudolar irodasi bilan mudhish gunoh ish qilib qoygan Fiva davlati shohi Edipning kizi. A. otasi bilan quvginlikda uning azob-uqubatlariga sherik bolib yuradi. A. otasi vafotidan keyin vata-niga qaytib keladi. Fiv ...

Antigua (shahar)

Antigua, Antigua-Guatemala – Gvatemaladagi shahar, Agua va Fuego vulkanlari etagida, 1500 m balandlikda. Sakatepekes departamentining ma’mu-riy markazi. Aholisi 30 mingga yaqin kishi. Muhim qishloq xojaligi rayonining savdo mar-kazi. Universitet ...

Antik adabiyot

Antik adabiyot - Yunonistonda yuzaga kelgan yozma adabiyot. Bu adabiyotning ilk namunasi "Iliada" va "Odisseya" dostonlari bolib, bular "Go-mer dostonlari" deb ham ataladi. Gomer-dan tashqari Esxil, Sofokl, Yevripid va boshqa ham Antik adabiyotni ...

Antimetabolitlar

Antimetabolitlar – tirik organizmlarda moddalar almashinuvi jarayonida hosil boladigan oraliq bi-rikmalarning ozlashtirilishini izdan chiqaradigan moddalar. Organizmga yot moddalardan hisoblanadi. A. kimyoviy xossalari va tuzilishi bilan hayot uc ...

Antimodda

Antimodda – antizarralardan tashkil topgan materiya tizimi. Antinu-klonlar antiyadroni, antiyadro bilan anti-elektronlar antiatomni, anti-atomlar antimolekulani hosil qiladi va hokazo Shu ravihda antizarralardan hosil bolgan turlicha antijismlar, ...

Antimonidlar

Antimonidlar – surma elementining metallar bilan hosil qilgan birikmalari. Erish temperaturalari nisbatan yuqori bolgan qattiq moddalar. Vodorod antimonid nihoyatda zaharli gaz. Metall Antimonidlar uz xossalari bilan nitridlarga oxshaydi. Davriy ...

Antimutagenlar

Antimutagenlar – sun’iy yoki tabiiy mu-tatsiyalarning paydo bolishini kamay-tirish xususiyatiga ega moddalar. Anti-mutagen ta’sirga ega bolgan preparatlar turli tipdagi kimyoviy birikmalardan iborat: purinli ribozidlar; alifa-tik poliaminlar; akr ...

Antinomiya

Antinomiya – mantiqiy isbotlanadigan ikki qonun, mulohaza yoki xulosa ortasidagi ziddiyat. Qad. dunyo mutafakkirlari asarlarida A. aporiya shaklida ishlatilgan. 18-asrda A. haqidagi ta’limotni Kant ishlab chiqdi. Uningcha, inson aqli olamning moh ...

Antioksidlovchilar

Antioksidlovchilar, anti-oksidantlar, oksidlanish ingibitorlari – moddalarning molekulyar kislorod bilan oksidlanishiga yol qoymaydigan yoki oksidlanishini sekinlashtiradigan moddalar.A. ga kop atomli fenollar, aromatik aminlar, dialkilsulfidlar, ...

Antiperistaltika

Antiperistaltika – qizilongach, me’da va ichaklarning pastdan qisqarishi. Odatda ovqat moddalari, suyuklik ogiz boshligidan halqum, qizilongachning yuqoridan pastga qarab bogimma-bogim qisqarishi tufayli me’-daga, sonfa ichakka yonaladi. Bunda ha ...

Antipirenlar

Antipirenlar – yogoch, mato va boshqa organik materiallarni oz-ozidan yonib ketishdan himoya qilish maqsadida ularga shimdiriladigan modda yoki aralashmalar. A. ta’sir xususiyatlariga qarab quyidagi xillarga bolinadi: 1) quyi temperaturalarda zic ...

Antisegnetoelektriklar

Antisegnetoelektriklar – dipollari parallel joylashmagan seg-netoelektriklar. A. antiferromagnitlarning oxshashi bolib, tashqi elektr maydon bolmaganda ionlarning ayrim kristall panjaralari noldan farqli elektr dipol momentiga ega boladi. Tashqi ...

Antiseptik vositalar tibbiyotda

=== ANTISEPTIK VOSITALAR tib-biyotda – teri, gavda boshliolari, jarohat yuzasi va boshqa joylardagi kasallik qozgatuvchi mikroblarga nisbatan kushandalik xususiyatiga ega moddalar. Ular odamga unchalik ta’sir qilmaydi, asosan dezinfeksiyalash, te ...

Antiseptika

Antiseptika – jarohatlarni va ularni tozalab davolashda ishlati-ladigan asboblarni kimyoviy moddalar bilan yuqumsizlantirish usuli. 1867 yilda ingliz olimi J. Lister fransuz bak-teriologi L. Paster tajribalariga asoslanib operatsion xona havosida ...

Antitelolar

Aksiltana – immunitet hosil qiladigan moddalar. Aksiltana teri ostiga yoki tomirga oqsil tabiatli modda kiritilganda, unga qarshi hosil boladi. A., asosan, qon zardobida toplanadi. Bunday qon zardobiga kasallik qozgatuvchi mikrob toksinidan arala ...

Antitezis

Antitezis – mantiqda, xususan, isbot-lash nazariyasida dastlabki asosiy fik-rga zid bayon qilingan mulohaza. A.da teskari fikr togri deb faraz qilinadi va isbotlashda qollaniladi. Falsafada A. dialektik taraqqiyot ja-rayonining muayyan bir bosqic ...

Antitireoid moddalar

Antitireoid moddalar – qalqonsimon bez faoliyatini susaytiradigan dorilar; asosan shu bez faoliyati kuchayganda tavsiya etiladi. Antitireoid moddalar yodli birikmalarning oksidlanishini va tireoid gor-monlar molekulasiga yod qoshilishini boshqaru ...

Antitoksinlar

Antitoksinlar – 1) yuqumli kasallik davrida bemor organizmida hosil boladigan immun moddalar. A. patogen mikroblar zaharini zararsizlantiradi. A. hayvonlar organizmida sun’iy yol bilan hosil qilinadi, buning uchun avval mikrob zaharidan anatoksin ...

Antitsiklon

Antitsiklon – atmosferada yuz beradigan hodisa; havo oqimlari harakatidan hosil boladigan juda katta atmosfera girdobi. Shimoliy yarim sharda soat mili yonalishida, Janubiy yarim sharda esa unga qarama-qarshi harakatlanadi.A. markazida havo bosim ...

Antizarralar

Antizarralar – massasi, spini, izotopik spini, juft-toqligi ozining "egizak" zarrasining mos parametrlariga ozaro teng bolib, bir-bi-ridan faqat elektr va nuklon zaryadlari, ajibligi, magnit momentlarining ishoralari bilan farq qiladigan elementa ...

Antlar

Antlar – slavyan qabilalari ittifoqining 6 – 7-asr boshida Vizan-tiya va got tarixchilari asarlaridagi qadimgi nomi. "Ant" sozi birinchi marta 3-asrga oid Kerch hujjatlarida tilga olinadi. A. Dnestr va Dnepr daryolari oraligida yashagan. 4 – 6-as ...

Antonimlar

Antonimlar – zid ma’noli til birliklari. 3 turi mavjud: 1) leksik A. ; 2) affik-sal A. ; 3) sintaktik A. Antonimlar – grekcha anti –" zid”," qarama-qarshi” onoma yoki onyma –" nom” degani bolib, qarama-qarshi tushunchalarni ifodalaydigan sozlardi ...

Antoninlar

Antoninlar – Rim imperatorlari sulolasi ; sulolaning asoschisi imperator Nerva. Nerva, Trayan, Adrian, Antonin Piy, Mark Avreliy va Kommodlar A. sulolasidan. A. hukmronligida Italiya tushkunlikka uchradi. Bu davrda qulchilik tanazzulga uchrab, ko ...

Oleg Antonov

Oleg Konstantinovich Antonov – rus aviakonstruktori, akademik va Ukraina Fanlar Akademiyasi akademik. Dastlab planyor zavodida bosh konstruktor bolib ishlagan, keyinchalik Tajriba-konstruktorlik byurosini boshqargan, samolyotsozlik boyicha bosh k ...

Antotsianinlar

Antotsianinlar – kislorodli rangdor geterotsiklik birikmalar ning glikozidlari. A. osimliklar tanasi, guli va mevasiga har xil rang berib turadi. Osimlik rangi faqat A.ga emas, balki osimlik hujay-ralaridagi suyuklik miqdoriga hamda A.ning qanday ...

Antraknozlar

Antraknozlar – osimliklarning poya, barg va mevalarida Gloeosporium, Colletotrichum va Kabatilla uruglariga mansub parazit zamburuglar qozgatadigan kasallik. A. kasalligi aso-san donli, mevali, poliz ekinlari, sitrus osimliklari, choy va boshqala ...

Antratsen

Antratsen, – kondensirlangan uchta benzol yadrosidan iborat aromatik uglevodorod. Mol. m. 178.24. Rangsiz kristall, eritma va suyuqlikda saqlanib qoluvchi binafsha rangda fluoressensi-yalanadi. Suyuqlanish temperaturasi 216°, qaynash temperaturas ...

Antratsit

Antratsit – kuchli metamorflashgan qazilma komir. Toshkomirlar jumlasiga kiradi. Qora, yaltiroq, ba’zan kulrang va sargish tusda tovlanadi. Mineralo-gik shkala boyicha qattiqligi 2.0 – 2.5, organik massa zichligi 1500 – 1700 kg/m3; organik massan ...

Antraxinon

Antraxinon, S14N8O2 – aromatik keton; mol.m. 208.20, sargish kristall; suyuqlanish temperaturasi 287°, kay-nash temperaturasi 377°. Anilin, nitrobenzol va issiq toluolda eriydi. A. antratsenni oksidlab yoki ftal kislota angidridiga alyuminiy xlor ...

Antre

Antre – 1) Yevropada – orta asrlarda maxsus kiyingan qahramonlarning 563musiqa, ashula va raqs jorligida ziyofat yoki bal kechalariga raqsga tushib kiri-shi; mehmonlarning tantanavor yurib zalga chiqishi; 2) 17 – 18-asrlarda raqs va pantomima vos ...

Antropogen omillar

Antropogen omillar, muhitning antropogen omillari – odam va uning xojalik faoliyatining osimlik, hayvon va boshqa tabiat komponentlariga ta’siri bilan bogliq omillar guruhi. Odam tabiatga ta’sir korsatib, uni oz ehtiyojlariga moslashtirib, Yernin ...

Antropometriya

Antropometriya – antropolo-giyaning tekshirish usullaridan biri. U odam organizmi a’zolarining hamma belgilari ozgarib turishini miqdoriy tomondan tavsiflab beradi. Olingan ma’lumotlar organizmning ayrim bolaklari ga taqqoslanib, osishi yoki ozga ...

Antropomorfizm

Antropomorfizm yoki shaxslashtirish deb odam bolmagan mavjudot, hodisa yoki mavhum narsalarni odamsimon yoki odam xulqiga ega qilib tasvirlashga aytiladi. Masalan, antropomorfik asar va qarashlarda shamol, yomgir kabi tabiat hodisalari, xudo yoki ...

Antroponimika

Antroponimika – onomastikaning bolimi. Odamlar ismini, ularning tarqalganligi, kelib chiqishi, jamiyatda amalda qollanishini va bundan tashqari antroponimik tizimlar tuzilishi hamda rivojlanishini organadi. Atoqli ot turlari, taxallus, laqab, nis ...

Antroposofiya

Antroposofiya – xudo ornida ilohiylashtirilgan odamga e’tiqod qilishni targib etuvchi ta’limot. 20-asr ma’naviy hayotida paydo bolgan bu ta’limotga nemis olimi R. Shteyner asos soldi. Odamni ilohiylashtirgan A. uch olam: oliy – ruhiy, orta – avst ...

Antverpen

Antverpen – Belgiyaning shimolidagi shahar; Antverpen provinsiyasining ma’muriy markazi, kema qatnaydigan Shelda daryosi va Albert kanali boyida, Shimoliy dengiz qirgogidan 90 km ichkarida. Dunyodagi eng katta portlardan biri. Muhim savdo, moliya ...