ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 453

Anushtegin

Anushtegin – Xorazmni boshqargan anushteginiylar sulolasining asoschisi. Oguzlarning Bekdili urugidan. Yoshligida Garchistonda Murgob vohasi saljuqiy sipoxsolor Izzuddin Onar Bilgategin 7–1098 ga gulom qarang Gulomlar qilib sotib yuborilgan. Song ...

Anzirat goshtxor

Anzirat goshtxor, tragakant – astragalning Astragalus piletacladus, A. dasyahthus, A. gummifera va boshqa turlaridan olinadigan rangsiz yoki sargish muguzsimon yelim; suvda bokadi. Qadimdan Sharq, jumladan, Orta Osiyo tabobatida anzarut katiro no ...

Anana

An’ana – otmishdan kelajak-ka meros qoladigan, avloddan avlodga otadigan, jamiyat hayotining turli sohalarida namoyon boladigan moddiy va ma’naviy qadriyat. Milliy, madaniy, maishiy, ijtimoiy-siyosiy, diniy va boshqa A.lar bor. A.lar xalqlarning ...

Aorta

Aorta, shotomir – odam va hayvonlar organizmidagi eng katta, uzun yagona qon tomiri. Yurakning chap qorinchasidan chiqib organizmning barcha a’zolari va toqimalariga tarmoqlanadi. A. devori qalinroq bolib, asosan ela-stik toqimadan tuzilgani uchu ...

Aparteid

Aparteid, apartxeyd – irqiy kamsitishning eng ashaddiy korinishi. Muayyan aholi guruhlarining ular irqiy mansubligiga qarab, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik huquqlaridan mahrum etishni, hududiy jihatdan yakkalatib qoyishgacha borishni a ...

Apatiya

Apatiya deganda quyidagilardan biri tushuniladi: Odamning tevarak-atrofidagi voqea va hodisalarga loqayd bolib qolish holati; Antik falsafada – stoitsizm etikasining asosiy tushunchalaridan biri, qalbning barcha ehtiroslardan tola ozod bolishini ...

Apelsin

Apelsin, portaxol – rutadoshlar ning sitruslar turkumiga mansub doim yashil daraxt va buta. Vatani – Birma va Janubi-Garbiy Xitoy. Yovvoyi holda uchramaydi. Tropik va subtropik mamlakatlarda qadimdan madaniylashtirilgan. Boyi 6 – 12 m. Shox va no ...

Apeyron

Apeyron – falsafa tarixiga yunon faylasufi Anaksimandr tomonidan kiritilgan tu-shuncha. A. tushunchasi materiya haqidagi tasavvurlar taraqqiyotida olga qoyilgan qadam edi, chunki osha davrda hamma nar-saning asosi suv yoki havo, degan tasavvur ma ...

Apilak

Apilak, asalari suti – ishchi asalarilarning beli va kokrak qismidagi bezlarda ishlab chiqariladigan suyuqlikdan tayyorlanadigan oq yoki sargish quruq kukun. Biologik stimulyator xususiyati bor. A. tibbiyotda bolalarning gipotrofiya, kattalarning ...

Apofeoz

Apofeoz – 1) biror bir shaxs yoki voqeani sharaflash; 2) tantanali yakun; 3) xalqni, qahramonni yoki biror voqeani sharaflaydigan spektakl, bayram konsert dasturi yoki sirk tomoshasining odatda yakunlovchi, tantanali ommaviy sahnasi: "Gulsara" op ...

Apokalipsis

Apokalipsis – yahudiy va xristian dinlarining yuzaga kelishiga oid diniy adabiyot namunalaridan biri; ilohiy karomatli rivoyatlar. Yahudiy va xristian dinining paydo bolishi jarayonida diniy karomat xususiyatiga ega bolgan kop yozuvlar vujudga ke ...

Apollon (kapalak)

Apollon – yelkanlilar oilasiga mansub kapa-lak, Yevropa, Kavkaz va Garbiy Sibirning togli hududlarida tarqalgan, yoyilgan qanotlarining uz. 70 – 90 mm ga yetadi. Kopchilik mamlakatlarda Qizil kitobga kiritilgan. Ozbekiston hududida orta tog minta ...

Apollon (kosmik kema)

"Apollon" – astronavtlarning Oyga uchishi uchun moljallab AQShda ish-lab chiqilgan kosmik kema larning nomi, ularni ishlab chiqish va uchirish dasturi. Birinchi marta 1967 i. oxiri, 1968 yil boshlarida uchirilgan "Saturn-5" eltuvchi raketa "A."ni ...

Apolloniy pergayos

Apolloniy pergayos – yunon matematigi va astronomi. Asosiy asari "Konus kesimlar" bolib, uning yunon tilidagi 4 va arab tiliga tarjima qilingan 3 kitobi saqlanib qolgan; 8 kitobi yoqolgan. A. ellips, parabola va giperbola chiziqlari doiraviy konu ...

Apomiksis

Apomiksis – organizmlarning jinsiy ja-rayon sodir bolmasdan kopayishi. Tom ma’noda A. murtakning uruglanmasdan rivojlanishidir. Yangi organizmning jinsiy hujayra yoki vegeta-tiv hujayra hosil qilishiga qarab A.ni ikkiga – partenogenez va apoga-mi ...

Apostollar

Apostollar – ilk xristianlikning shakllanish davrida darbadar di-niy targibotchilar. A. hali ruhoniylar paydo bolmagan davrlarda jamoadan jamoaga kochib targibot yuritib, xri-stian dinining yoyilishida asosiy rol oynaganlar. Keyinchalik yepiskopl ...

Apparat funksiyasi

Apparat funksiyasi – olchov asbobining unda olchangan kattalikni olchanguncha bolgan haqiqiy qiymati bilan boglovchi harakteristikam. Kop hollarda spektrofotometrlarning Apparat funksiyasi ni bilish talab qilinadi. Olchov asbobining Apparat funks ...

Appendikulyariyalar

Appendikulyariyalar – xordalilar tipi krbiklilar kenja tipiga mansub sinf. Suvda suzib yuradigan dastlabki xorda-lilardan kelib chiqqan. Uz. 0.5 mm gacha, gavdasi tana va dumdan iborat. Dumida xordasi, nerv nayi va kondalang targil 582muskullari ...

Appenditsit

Appenditsit – appendikentg yalliglanishi. Mikroblar osimtaga tur-li yollar bilan kiradi, ayrim sabablarga kura ularning patogenlik xususiyati oshib, osimta shilliq qavatlaridan ost-ki qismiga otib, uni yalliglantiradi. A. bilan turli yoshdagi kis ...

Appersepsiya

Appersepsiya – psi-xologiyadagi tushuncha. Idrok jarayonining shaxsning avvalgi bilim va tajri-balari, qiziqishi, ehtiyoji va odatlari, yoshi, jinsi, ma’lumoti, kasbi, umuman psixik hayotning barcha mazmuni bilan boglanishi anglashiladi. A. hodis ...

Appretlash

Appretlash – gazlamalarga turli pardoz eritmalari 583shimdirib yoki surtib zeb berish, ularni pishiq, yumshoq yoki qattiq qilish. Ip-gazlama, ayniqsa, kanop matolarga kraxmal appretlar bilan ishlov berilganda mato pishiqlashadi, korkamlashadi. Kr ...

Aqba

Aqba – tarixiy geografik tushuncha. 9 – 10-asrlarda arabiynavis geograflarning asarlarida kop uchraydi. 10-asrda fors tilida yozilgan "Hudud ul-olam" va "Ta-rixi Tabariy" asarlarida ham tilga olinadi. Hozir bu atama, asosan, geografik nomlar tark ...

Aql

Aql – inson miyasining dunyoni aks ettirish va shaxsning voqelikka bolgan munosabatlarini boshqarib turadi-gan faoliyati. A. ob’ektiv dunyo narsa-hodisalarining muhim qonuniy aloqa-munosabatlarini aks ettirish va shu tariqa voqelikni ijodiy ozgar ...

Aqli norasolik

Aqli norasolik – ijtimoiy xavfli qilmishni sodir qilish vaqtida shaxsning ruhiy kasalligi tufayli oz harakatlari yuza-sidan oziga hisob bera olmaydigan va oz harakatlarini idora qila olmay-digan holati. Aqli norasolik ikki mezon: tibbiy va yuridi ...

Aqli rasolik

Aqli rasolik – odamning ruhiy jihatdan soglom holati; jino-yat huquqida shaxsning sodir qilgan ijtimoiy xavfli qilmishini jinoyat deb hisoblash va jinoiy javobgarlik-ka tortishning huhuqiy shartlaridan biri. Aqli raso shaxs har qanday ji-noyatni ...

Aqliy tarbiya

Aqliy tarbiya – shaxsning har tomonlama taraqqiyoti, uni turmush va mehnatga tayyorlashning muhim tarkibiy qismi. Aqliy tarbiya bilimlarni toplash, biror narsani tahlil va sintez qilish, narsa va hodisalarni taqqoslash hamda tasnif-lash, umumlash ...

AQSh mustaqillik deklaratsiyasi

AQSh Mustaqillik deklaratsiyasi – Shimoliy Amerikadagi Angliya mustaqillik uchun urush davrida ingliz mustamlakalari vakillarining Ikkinchi Kontinental kongressi qabul qilgan. Mustaqillik deklaratsiyasi Thomas Jeffersonning respublika va demokrat ...

Arab davlatlari uyushmasi

Arab davlatlari uyushmasi – 1945 yilda arab davlatlari siyosiy yonalishlarini muvofiqlashtirish, ular mustaqilligi va suverenitetini himoya qilish, iqtisodiy, ijtimoiy hamda ma-daniy aloqa sohalarida hamkorligini rivojlantirish maqsadida tuzilgan ...

Arab musiqasi

Arab musiqasi – arablar musiqa madaniyati. Tarixiy ildizlari badaviy qabilalarning madaniy ananalari bilan bogliq. Qabila shoiri oz sherlarini qoshiq shaklida, musiqiy ohanglarda ijro qilgan. Kop musiqaviy- sheriy janrlar kundalik hayotiymaishiy ...

Arab raqamlari

Arab raqamlari – onta mate-matik belgi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Bu raqamlar bilan istalgan katta yoki kichik sonni yozish mumkin. Arablar Iroq, Misr va Suriyani istilo qilgunga qadar yunon alifbosiga asoslangan raqamlardan foydalanganlar. 6- ...

Arab-amerika neft kompaniyasi

Arab-amerika neft kompaniyasi, ARAMKO – Saudiya Arabistonidagi neft konlarini ozlashtirish uchun 1933 yilda AQSH dagi eng yirik neft kompaniyalari tomonidan tashkil etilgan. 1973 yildan boshlab Saudiya Arabistoni hukumati uning aksiyalarini sotib ...

Arabi posho Ahmad

Arabi posho Ahmad – Misr xalqining 1879 – 82 yillardagi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri. Polkovnik. 1881 yil sentabrda Qohira garnizoni qozgoloniga boshchilik qildi; natijada Misr milliy hukumati tuzildi. A.P. harbiy vazir lavozimini eg ...

Arabiston gozasi

Arabiston gozasi, areyzian gozasi – yovvoyi goza turi. Genomi F3, xro-mosomalar soni 2p=26. Birinchi mar-ta M. A. Deflers ta’riflab bergan. 1953 yildan organilmoqda. Arabiston yarim orol janubiy qismi, xususan Yamanda tarqalgan. A.g. tik osuvchi ...

Arablar

Arablar, al-arab – Garbiy Osiyo va Shimoliy Afrikadagi arab mamlakatlarida yashovchi xalqlar guruhi. Umumiy soni 199 mln. kishi. A., asosan Afrika va Osiyo mamlakatlarida: Misr, Sudan, Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash, Livan, Suriya, Iroq, Iordani ...

Muhammadqul Arabov

Muhammadqul Abduqodirovich Arabov – kinooperator. Ozbekistonda xizmat korsatgan san’at arbobi. Moskva davlat kinematografiya institutining operatorlik fakultetini tugatgan. Moskvadagi Markaziy hujjatli filmlar kinostudiyasining harbiy kinooperato ...

Arabshunoslik

Arabshunoslik – arab xalqlarining tili, tarixi, iqtisodiyoti va madaniyatini tadqiq etuvchi fanlar majmui. A. asli arab bolmagan, lekin arab tilida ijod qilgan olimlarning madaniy meroslarini ham organadi. A. Garbiy Yevro-pada 16-asr oxirida vuju ...

Arafa

Arafa – 1) hijriy-qamariy yil hisobi boyicha 12-oy 9-kunining nomi. Islom manbalarida aytilishicha, bu kunning Arafa deb atalishiga sabab Ibrohim ga Jabroil haj ibodatining arkonlarini shu kuni orgatib ketgan. Hojilar shu kuni Arafot tepaligiga c ...

Aralash ekinlar

Aralash ekinlar - bir ekin maydonida bir vaqtning ozida yetishti-riladigan ikki va undan ortiq xil qishloq xojaligi ekinlari. Aralash ekinlar dan bir turdagi ekinlarga qaraganda ancha yuqori hosil olinadi. Sugoriladigan dehqonchilik zonalarida ko ...

Aralash iqtisodiyot

Aralash iqtisodiyot – hozirgi za-mon bozor iqtisodiyoti modellaridan biri. Aralash iqtisodiyot bozor iqtisodiyotining ri-vojlangan va demokratlashib, insoniy tuc olgan turi bolib, AQSH, Angliya va Fransiya kabi rivojlangan mamlakatlarga xos. Aral ...

Aralash javobgarlik

Aralash javobgarlik – amaldagi Ozbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan majburiyatda ishtirok etayotgan taraflar majburiyatni tula yoki qisman bajarmaslikda javobgar bolishi. Aralash javobgarlik asoslarini va taraflarning oz ma ...

Aralash mulk

Aralash mulk – turli mulk shakllarining birlashuvi natijasida paydo boladigan mulk. Aralash mulk turli mulk sohiblari hissa larining qoshilishidan yuzaga keladi. Kelishuvga binoan bu pay har xil bolishi mumkin, lekin mulk egalaridan birontasining ...

Aralash ogitlar

Aralash ogitlar, mineral ogitlar aralashmasi – tarkibida ikki va undan ortiq oziq moddalari bolgan tayyor ogitlar aralashmasi. Aralash ogitlar bir jinsli, yaxshi sochiluvchan bolishi ke-rak, ularni tayyorlashda ogitlarni ara-lashtirish qoidalarig ...

Aralash silos

Aralash silos – turli ozuqabop osimliklarning kok poyasi, doni, ildiz-mevalarini konservalash usu-li bilan tayyorlanadigan ozuqa. Aksariyat parrandalar, chochqa va yosh buzoqlarni boqishda qollaniladi. Aralash silos tayyorlash uchun namligi yuqor ...

Aralash yem

Aralash yem – ilmiy asoslan-gan reseptlar boyicha maydalangan tur-li ozuqalardan tayyorlangan aralashma. Aralash yem har xil yoshdagi chorva mollari va parrandalar uchun zavod hamda chorvachilik xojaliklarida tayyorlanadi. Yemga aminokislotalar, ...

Aralashmaslik siyosati

ARALASHMASLIK SIYOSATI – hozirgi xalqaro siyosatning asosiy yonalishlaridan biri. Har bir davlatdan bevosita yoki bilvosita, yakka ozi yoxud boshqa davlatlar bilan jamoa tarzida ozga bir davlatning ichki va tashqi ishlariga aralashmaslikni taqozo ...

Araliyadoshlar

Araliyadoshlar – yopiq urugli osimliklarning ikkipal-lalilar sinfiga mansub oila. 65 turku-mi bor. Asosan Shimoliy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo va Avstra-liyada tarqalgan. Ular ichida ot, buta va hatto kichikroq daraxt shaklidagilari ham bor.Gul ...

Aranjirovka

Aranjirovka – 1) musiqa asarini aslida nazarda tutilmagan ozga cholgu asbobi, xonanda ovoziga moslash; mas, operani fortepiano jorligida ijro etish, or-kestr uchun moljallangan asar ni bir yoki bir necha fortepiano uchun A. qilish va hokazo Muall ...

Araukaliklar

Araukaliklar – Chilining indeys aholisining asosiy qismini tashkil etuvchi xalq. Umumiy soni 800 ming kishi, jumladan Chilida 750 ming kishi. Arauka va ispan tillarida sozlashadi. Asosiy mashgulotlari – dehqonchilik va chorvachilik. Dini – katoli ...

Araukariyadoshlar

Araukariyadoshlar, arauka-riyalar – ochiq urugli osimliklarga mansub baland boyli da-raxtlar oilasi. Ikki turkumi va 40 ga yaqin turi bor. Aso-san, Janubiy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo, Malakka va Filippin o.larida tar-qalgan. Novdalari doira sh ...

Aravaklar

Aravaklar – Janubiy Amerika va Vest-Indiyadagi indeys xalqlari guruhi. A.ning bir qismini Ispaniya mus-tamlakachilari qirib yuborgan, qolganlari hozirgi vaqtda Venesuelaning garbiy rayonlarida, Kolumbiya va Peruning shimoliy viloyatlarida, Brazil ...