ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 454

Aravon tumani)

Aravon – shaharcha, Qirgiziston Respublikasi Osh viloyatining Aravon tumani mamuriy markazi. Qadimgi qishloq ornida vujudga kelgan. Aravonsoy quyi oqimining har ikkala sohilida, toglar orasida joylashgan. Osh shahridan 25 km garbda, Ozbekistonnin ...

Arbitraj

Arbitraj – 1) hakamlar sudi, bunda tomonlar ozlari saylab qoyadigan yoki ozaro kelishuvga bi-noan, qonunda belgilangan tartibda tay-inlanadigan arbitrlarga murojaat qiladi; 2) nizo vositachi su-dya tomonidan hal etiladigan hakamlar sudi; xojalik ...

Arbob

Arbob – 1) ijtimoiy-siyo-siy va boshqa faoliyati bilan xalqqa tanilgan, el orasida obro qozongan mashhur shaxslar – jamoat va davlat A.lari ; 2) fan va san’atda oz ijo-diy mehnatlari bilan tanilgan shaxslar – fan va san’at A.lari. Ozbek amaliy sa ...

Arbuzov reaksiyasi

Arbuzov reaksiyasi – 3 va-lentli fosfor efirlari ning alkillovchi yoki aril-lovchi reagentlar ta’sirida fos-for – uglerod bogi hosil qilib qayta guruhlanishi natijasida 5 valentli fosfor birikmalariga aylanish reaksi-yasi.Arbuzov reaksiyasida alk ...

Areal

Areal – osimlik yoki hayvonlarning bi-ror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit A. va ajralgan A. farqlanadi. Agar bir A.dagi osimliklarning turlari bir te-kis, oz hayotiga qulayroq joylarda kop uchrasa – yaxlit A.; yaxlit A. ikki yok ...

Arekipa

Arekipa – Peruning Limadan keyingi ikkinchi katta shahri. Mista vulkani etagida, 2300 m balandlikda joylashgan; zilzila bolib turadi. Aholisi 634 ming kishi. Peruning janubidagi savdo-tijorat, sanoat va madaniyat markazi; Tinch okeandan mamla-kat ...

Arena (maydon)

Arena – 1) qadimgi Rim tomoshaxonalarining amfiteatr ortasidagi qum sepilgan aylana may-doni. Sport uyinlari, gladiatorlar urushi, olimga mahkum etilganlarning yovvoyi hayvonlar bilan jang tomoshasi uchun moljallangan; 2) hozirgi zamon sirkida to ...

Areografiya

Areografiya – astrofizikaning Marsning sirt tuzilishini haritalash-tirish bilan shugullanuvchi bolimi. Mars haritalari vizual kuzatishlarga asosan tuzilgan. Mars sirtida "dengiz" deb ataluvchi katta-katta qoramtir doglar, ular atrofida yorug qit’ ...

Areometr

Areometr – suyuqlik va qattiq jismlarning zich-ligini olchaydigan asbob. A. tuzilishi Arximed qonunita asoslangan. Bunda A. siqib chiqargan suyuqlik ogirligi uning ogirligiga teng. A. doimiy ogirlikli va doimiy hajmli boladi. Doimiy ogirlikli A. ...

Arfa

Arfa – uchburchak shaklidagi qadimiy torli tirnama soz. Dastlabki tasvirlari miloddan avvalgi 3ming yillikka taalluqli. Oddiy korinishdagi arfa jahonning deyarli barcha xalqlarida uchraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: gruzinlarda – ...

Argazid kanalar

Argazid kanalar -parazitoform kanalar oilasi. Och kana uz. 2 – 13 mm. Tanasi yassi, bir muncha qalin qobiq bilan oralgan, qalqonlari bolmaydi. Quruqlikda yashovchi umurt-qalilar qonini sorishga ixtisoslashgan parazitlar. Argazid kanalar uzoq vaqt ...

Argentometriya

Argentometriya – miqdoriy analizning titrlash usuli. Kumush nitrat ning titrlangan eritmasidan foydalanishga asoslangan. Bunda tekshirilayotgan eritma – kumush nitrat eritmasi yoki uning ortiqchasi natriy xlorid eritmasi bilan titrlanadi. Titrlas ...

Arganun

Arganun, argan – maxsus meshlardan yonaltiriladigan havo yordamida tovushlar yuzaga keladigan yirik musiqa cholgu asbobi. A. Yevropa va Sharq xalqlari musiqa amaliyotida qadimdan mashhur bolib, orta asr qolyozmalarida turlicha tasvir-langan. Qomu ...

Argin

Argin – 1) Orta juz, qisman Kichik juz tarkibiga kirgan qozoqlarning kop sonli qabilasi. 19-asr oxirida A.lar 500 ming kishi bolgan. A. 15-ada qozoq ela-tining shakllanishida ishtirok etgan asosiy bogimlar qatoriga kiradi. Shar-kay Qozogiston hud ...

Argunshoh Axtachi Burdaligiy

Argunshoh Axtachi Burdaligiy – Amir Te-mur lashkarboshilaridan. Amir Temurning amir Husayn bilan qilgan janglarida faol qatnashgan, Movarounnahrni dush-manlardan tozalashda jasorat va shijoat korsatgan. Amir Temurning kop harbiy yurishlarida qatn ...

Ariboflavinoz

Ariboflavinoz – ovqat tarkibida riboflavin bolmasligi yoki yetishmasligi, shuning-dek organizmda shu vitamin hazmi yoki ozlashtirilishi buzilishi oqibatida yuzaga keladigan kasallik. Asosan lab shilliq pardasi va yuz terisi zararla-nadi: ogiz bur ...

Arid olkalar

Arid olkalar – chol iqlimli olkalar. A.o.da havoning sutkalik va yillik temperaturalari katta tafovut qiladi, nisbiy hamda mutlaq namlik kam, yogin juda oz boladi. A.o.da tran-zit daryolarni mustasno qilganda doimiy oqar suvlar bolmaydi, osimlikl ...

Arifmetik uchburchak

Arifmetik uchburchak – bi-nomial koeffitsiyentlardan iborat sonlarning uchburchakli jadvali. Yon tomonlarida birliklar turadi, undagi har bir sonni shu son ustida tur-gan ikkita sonni qoshib hosil etiladi. Arifmetik uchburchak Paskalning "Arifmet ...

Arifmetika

Arifmetika – sonlar va sonli toplamlarda berilgan amallar ni organuvchi fan. Sonlar yordamida beriladigan misol va masalalar oziga xos sodda usullarda yechiladi va kelgusida mat.ni chuqur organishga zamin boladi. A. deganda son tushunchasining pa ...

Arifmometr

Arifmometr – tort arifmetik amal bajariladigan hisoblash mashinasi. Arifmetik hisoblash mashinasi birinchi marta fransuz olimi B. Paskal tomonidan 1641-yilda yaratildi. 1790-yilda nemis soat ustasi Gan tort arifmetik amalni bajaradigan birinchi a ...

Arilar

Arilar, arisimonlar – chaquvchi pardaqanotlilar katta oi-lasi. Kovlovchi arilarga yaqin tuzilgan. A.ning panjalari tuklari bilan birga chang yiguvchi apparatni hosil qiladi, uzun hartumi esa guldan nektar yigishga mos-lashgan. A.ga 7 oila, 30 min ...

Arin-berd

Arin-berd – Urartu davlati pod-shosi Argishti I tomonidan miloddan avvalgi taxminan 780 yilda bunyod etilgan qal’a xarobasi; Yerevan shahri atrofida. Arin-berdda topilgan bitiklarga kora, qal’aning nomi Erebuni bolgan. 1950 yildan beri Arin-berdd ...

Mixail Arinin

Mixail Aleksandrovich Arinin – rassom, Ozbekistonda xiz-mat korsatgan san’at arbobi. 1924 yildan dastlab Koqonda, song Toshkentda yashab ijod qilgan. 1930 yillarda "Paran-jini yondirish", "Goza chopigi", "Paxta topshirish" va boshqa asarlarni yar ...

Ariq oqsoqshi

Ariq oqsoqshi – Turkistonda 19-asrning 2-yarmida daryodan boshlangan bosh ariqlarni boshqaruvchi mirob. Ariq oqsoqshi qol ostidagi ariklar bir nechta tuman-625larni sugorgan. U shu ariqlarni nazo-rat qilib turish va dehqonlarni suv bilan ta’min e ...

Ariq qazigich

Ariq qazigich, zovur qazigich – muvaqqat ariq, oq ariq va zovur qazishga moljallangan mashina. Shatakka olina-digan, tirkama va ornatma xillari bor; 20 sm dan 1.2 m gacha chuqurlikda, tu-bining enini 25 sm dan 1 m gacha qilib ariq qaziydigan turl ...

Aristoksen

Aristoksen – yunon musiqa nazariyotchisi. Aristotelning shogirdi. Uch kitobdan iborat "Gar-monika" asari, "Ritmika"sidan par-chalar bizgacha yetib kelgan. Tanqidiy ozlashtirilgan Pifagor ta’limoti bilan Aristotel goyalarini qoshishga harakat qilg ...

Ariya

Ariya –opera, oratoriya-yoki kantatapat tugallangan lavha. Odatda orkestr jorligida xonanda tomonidan ijro etiladi. Opera dramaturgiyasida dramadagi monologga teng keladi. Qoshiq va romansga nisbatan birmuncha murak-kab, kop qismdan tuzilgan. Bad ...

Ariyetta

Ariyetta – 1) kichik ariya, odatda 2 qismli shaklda sodda ba-yoni va kuyining qoshiqsimon harakteri bilan ajralib turadi. Mac, M. Yusupovning "Xorazm qoshigi" operasidagi Bahor Axi; 2) 18-asr 1-yarmi fransuz ope-rasidada capo ariyasi, italyancha ...

Ariza (hujjat)

Ariza – muayyan muassasa yoki mansabdor shaxs nomiga biror iltimos mazmunida yoziladigan rasmiy hujjat, eng kop tarqalgan ish qogozi. Masalan, bogcha mudirasi, maktab direktori, oliy oquv yurti rektori, davlat yoki xususiy korxona yoxud nodavlat ...

Ariza (huquq)

Ariza – davlat organi, sud, korxona, muassasa, tashkilotga, jamoat birlashmasi va fuqarolarning oz-ozini boshqarish organlariga biron-bir masala boyicha yakka tartibda yoki jamoa bolib ogzaki yoxud yozma ravishda qilingan shikoyat. Ozbekiston Res ...

Arjasp

Arjasp – 1) Afrosiyobning nabirasi, zardushtiylikning ashaddiy dushmani. Ruinadiz da yashagan. Mil. 2-asrdan e’tiboran bu kasr Poykend nomi bilan boglanadi. A. Zardushtiy Gushtasp Ruintan ning bir necha ogillarini jangda oddirgach, tax-tni tark e ...

Arjon

Arjon – Sibirdagi ilk skif davriga oid mozorqorgon. Tuva olkasidagi Oyuq daryosi vodiy-sidagi Arjon qishlogidan topilgan. Mozorqorgonning diametri 120 m, balandligi 4 m. Yogochdan ishlangan qabr inshootining usti toshlar bilan yopilgan. 70 dan zi ...

Armatura ishlari

Armatura ishlari – temir-be-ton konstruksiyalar va inshootlarni qurishda armaturalar tayyorlash, ma’lum shaklga keltirish va joylashtirish kabi ishlar majmui. Diametri 10 mm gacha bolgan sim-armatura zavoddan qurilish maydoniga 200 m uzunlikdagi ...

Armatura polati

Armatura polati – temir-be-ton konstruksiyalar armaturalarini tay-yorlashda ishlatiladigan material. Ar-maturaning mustahkamlik tafsilotlari polatning kimyoviy tarkibiga, ularga ishlov berish tarziga bogliq boladi. Oldindan kuchaytirilgan temir-b ...

Armaturali sement konstruksiyalar

ARMATURALI SEMENT KON-STRUKSIYALAR – qalinligi 20 mm dan oshmaydigan yupqa devorli temir-beton konstruksiyalar. Mayda toldirgichli be-ton orasiga ingichka polat simdan zich toqilgan armatura tori joy-lashtirib tayyorlanadi. Armaturali sement kons ...

Armiya

Armiya – quruqlikdagi qoshinlar yoxud davlatning harbiy-dengiz flotidan boshqa barcha qurolli kuchlari majmui. Shuningdek, A. deganda jangovar operatsiyalar olib bo-rishga moljallangan bir necha qoshilma va qurolli kuchlarning turli qismlari oper ...

Armrestling

Armrestling – sport turi, ikki kishi ning maxsus stolda tirsagini tayanchdan uzmasdan bir-birining qolini qayirib mushti sirtini stolga tegizish uchun kurashi. Agar ong qol bilan musobaqalashilsa, chap qol bilan stoldagi maxsus tutqichdan ushlana ...

Armstrong Lui Daniel

ARMSTRONG Lui Dani-el – afroameri-kalik sozanda, xonanda, aktyor, jaz sanati asoschilaridan. Ilk jaz ansambllarining tashkilotchisi va ishtirokchisi. Chikago va Nyu-York jaz-orkestrlarida qatnashgan. 1947 yil "Lui Armstrongning barcha yulduzlari" ...

Arna

Arna – suv, sanskritcha arnas – suv oqimi) – Orta Osiyoda keng tarqalgan tarixiy ter-min. 1) Munis va Ogahiy asarlarida, vaqf va meros hujjatlarida, Xiva xonlari arxivi hujjatlarida "A." sozi kanal nomiga qoshilib kelgan. Mas, Alfoqarna. A. atama ...

Arnasoy davlat ornitologiya buyurtma hududi

ARNASOY DAVLAT ORNITOLO-GIYA BUYURTMA HUDUDI – Jizzax viloyatidagi Tuzkon kolida 1983 yilda tashkil etilgan. Maydoni 63.5 ming ga. Otkinchi qushlar, qarqara va boshqalar) va shu yerda uya qurib joja ochadigan yovvoyi ordak, goz va boshqa qushlar ...

Aroba turo

Aroba turo – turkiy xalqlarda harbiy istehkom turi. Arobaning "ara-va" ma’nosidan tashqari qoshinlarni himoya qilish uchun orda atrofiga qaziladigan "xandaq" ma’nosi ham bolgan. Turo – "odam boyidek qalqrn", yassi xoda va uzun temirlar jang kunla ...

Aromatik birikmalar

Aromatik birikmalar – moleku-lasi bir yoki bir necha benzol yadrolaridan tashkil topgan organik birikmalar va ularning hosilalari. Eng oddiy vakillari – benzol va uning hosilalaridir. Benzol yadrosidagi qoshboglarning oddiy boglar orqali boglanis ...

Arpa doni

Arpa doni – 1) qadimgi ogirlik olchov birligi. Ming dona arpaning ogirligi 40.9510 -g 40.9514 g bolgani uchun 1 dona arpaning ogirligi ortacha 0.0409512 g ga teng, deb olingan. Ilga-ri mana shu ogirliklar boyicha misqol va qadoq qiymatlari aniqla ...

Arqish

Arqish – 6 – 14-asrlarda turkiy xalqlarda uzoq yurtlarga 673savdo-sotiq ishlari bilan qatnovchi to-jirlar, ot-ulovlar, aravalar va ularni boshqaruvchi mutasaddi shaxslar guruhi, ya’ni karvon ma’nosini anglatuvchi istiloh. A. Kultegin bitiktoshida ...

Arqon kopburchagi

Arqon kopburchagi – kuchlar tizimining tayanch reaksiyalari va teng ta’sir etuvchi kuchlarini topish, eguvchi momentlar epyuraparini yasash, arkasi-mon va osma tizimlarning eng maqbul qiyofalari ni aniqlash hamda yasen jismlar statistikasiga doir ...

Arqon tutish

Arqon tutish – turkiy xalqlar toy marosimidagi qadimgi udumlardan biri. Kelinni kuyovnikiga olib kelayotganlarida kelinning qoshnilari, yaqinlari, mahalla va qishloq yigitlari aravaning yolini tosib, sovga va in’om ta-lab qiladi. Buning uchun arg ...

Arra

Arra – yogoch, metall, tosh, suyak, shox, sadaf va boshqalarni kesish va qirqish uchun ish-latiladigan qirra tishli asbob. Polat plastinka va disksimon qilib yasaladi. Turlari: bir kishi ishlatadigan A. – dastarra, ikki kishi ishlata-digan A. – g ...

Arraburun akulalar

Arraburun akulalar – akulalar turkumi oilasi. Uz. 1.5 m gacha, tanasi silindrsimon, choziq. Tumshugi uzun va yassi kilichsi-643mon, yon tomondan yirik tishlar bilan qurollangan. Tumshugi ortasidagi ik-kita uzun moylovlari tuygu vazifasini bajarad ...

Arrakashlar

Arrakashlar – otroq qorinli pardaqanotlilar kenja turkumi bir necha oilalarining umumiy nomi. Urgochisi arraga oxshash tuxum qoygichi yordamida osimlik bargi, poyasi va organlariga tuxum qoyadi. Lichinkalarining tuzilishi va hayot kechirish xusus ...

Arratumshuq baliqlar

Arratumshuq baliqlar – skatlar turkumi oilasi. Uz. 6 m gacha, ogirligi 2400 kg gacha. Tanasi yassi, kokrak suzgichlarining chetlari boshi bilan qoshilib ketgan, ja-bra yoriqlari boshining ostki tomonida. Uzun tumshuqqa aylangan boshining yoni boy ...