ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 456

Asalari kasalliklari

Asalari kasalliklari – asalarilarda uchraydigan kasalliklar. Asosan infeksion, invazion va yuqumsiz kasalliklarga bolinadi. Infeksion kasalliklardan Amerika chirish kasalligi va Yevropa chirish kasalligi kop uch-raydi. Romlardagi kataklarga qoyil ...

Asalari mumi

Asalari mumi – ishchi asalarilar mum bezlarida ishlab chiqaradigan yogsimon suyuqlik. Asalari mumi mum oynachalarida joylashgan mayda teshikchalar orqali 685tashqariga chiqib, havo ta’sirida qotadi va och sariq plastinka korinishga keladi. Mumni ...

Asalari qutisi

Asalari qutisi – asalari oi-lasini boqish uchun maxsus jihozlangan quti. Yogoch taxtalardan yasaladi. Asalari boqiladigan qutilar 19-asr boshlarida yaratilgan. Asalari qutisining Dadan-Blatt, yotiq, Rut turlari bor. Dadan-Blatt qutisi asosiy uya ...

Asalari zahari

Asalari zahari, apitoksin – ishchi asalarilar tanasidagi ipsimon bezlari ajratadigan otkir hidli achchiq, och sariq, shaffof suyuqlik. Asalari zahari tarki-bida biol. faol moddalar, fermentlar, erkin aminokislotalar, chumoli, xlo-rid, ortofosfat ...

Asalarichilik

Asalarichilik – qishloq xojaligining tarmoqlaridan biri, asalarilarni asal, mum va boshqa mahsulotlar olish, shuningdek qishloq xojaligi ekinlari hosildorligini oshirish uchun ularni changlatish maqsadlarida boqish. Ispaniyadagi Aran goridan topi ...

Asalarisimonlar

Asalarisimonlar -nashtarli pardaqanotlilar turkumining bitta oilasi, 20 mingdan ortiqtorni oz ichiga oladi. Kopchilik A. yopiq uruglilar gulidan nektar va gulchangi yigadi; ta-nasi gulchangini yigishga moslashgan qalin tuklar bilan qoplangan; orq ...

Asaldarakchilar

Asaldarakchilar -qizilishtonlar turkumi oilasi. 11 tacha turi bor. Afrika va Janubi-Sharqiy Osi-yoda tarqalgan. A. chumchukdan kattaroq bolib, ormonlarda yashaydi. Kop turlari hasharotlar va ba’zi turlari asalari lichinkalari, gumbaklari va mumi ...

Asalshirali osimliklar

Asalshirali osimliklar, nektarli osimliklar – asalari nektar va gulchangi yigib oladigan yopiq urugli osimliklar, asalarilarning asosiy oziq bazasi. Nektarni gultoji yoki gulkosa barglar, tuguncha devori yoki gul ornida joylashgan maxsus nektar b ...

Asalxorlar

Asalxorlar – sayroqi chumchuqsimonlar oilasi, uz. 10 – 35 sm. Tumshugi ingichka, bir oz egilgan. Tili yordamida gul nektarini sorib oladi. 160 – 170 ga yaqin turi bor, Yangi Gvineya, Avstraliya, Yangi Zelan-diya, Okeaniya va Gavay o.larida, bir t ...

Asar

Asar – 1) bi-ror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz; 2) Muhammad dan qolgan barcha sunnatlar; 3) olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli. Unda ijodkorning maqsad va fikri muayyan tarzda gavdala-nadi.

Asarxaddon

Asarxaddon – Ossuriya podshosi. Fuqarolar urushi natijasida taxtga utirgan. Savdogarlar, kohinlar tabaqasiga tayangan. Otasi Sinaxerib tomonidan vayron etilgan Bobil shahrini tiklagan, bir necha shaharlarga ilgarigi imtiyozlarini qaytargan, iboda ...

Asbest-sement buyumlar

Asbest-sement buyumlar – asbest va sement qorishmasidan tayyor-lanadigan qurilish materiallari. List-simon, quvursimon xillarga bolinadi. Tomga yopiladigan shakldor listlar va yassi plitalar hamda plitachalar turar joy, jamoat va ishlab chiqarish ...

Asfalt-beton

Asfalt-beton – chaqiq tosh, kum, mineral kukunlar va bitum aralash-ma sidan iborat qurilish materiali. Aralashtirishdan oldin ular 100–160° temperaturagacha qizdiriladi. 120° dan past bolmagan temperaturada yotqiziladigan va zichla-nadigan bituml ...

Asfalt-beton aralashtirgich

ASFALT-BETON ARALASH-TIRGICH – qum, chaqiq tosh, mine-ral ku-kun va bitumdan asfalt-beton hamda bitum-mineral aralashmalar tayyorlaydigan qurilma. Qum va chaqiq toshni quritadigan va zarur temperaturagacha qizdiradigan quritish barabani, quritilg ...

Asfalt-beton yotqizish mashinasi

Asfalt-beton yotqizish mashinasi – asfalt-beton, bitum va mineral aralashmasini bir tekis yoyib, zaminga yotqizadigan kurilma. Ish unumdorligi boyicha ota ogir, ogir, ortacha va yengil turlarga, yurish qismining turi boyicha gusenitsali, gildirak ...

Ashin

Ashin – qadimgi turkiy uruglardan birining boshligi. U ikkinchi Hunnu saltanati davrida hunnular xoni Mu-gonxonga qaram bolgan. Saltanat tabgach xonlari tomonidan yemirilgach, A. 500 uylik urugi bilan Oltoy olkasining togli tumanlariga kochib otg ...

Ashina Xelu

Ashina Xelu – Garbiy turk xoqonligi xoqonlaridan biri. 645 yil Tan sulolasi Yaochi tumani da A. X. boshchiligida noiblik barpo etgan. Xitoy imperatori Li Shi-min shu yol bilan turkiy qavmlarga oz ta’sirini otkazib, ularning mulklarini egallab olm ...

Ashob ar-Ray

Ashob ar-Ra’y – ra’y, fikr va aql bilan hukm chiqaruvchi ulamolarga berilgan nom. Islom fanlaridan tafsir, fikd kabi sohalarda ijod qiluvchi olimlar ikki turga bolinadi. Birinchi turi – Qur’onni tafsir qilishda va biror shar’iy hukm chiqarishda f ...

Ashrafiy

Ashrafiy – 1) 14-asrda Eronda zarb etilgan oltin pul. Uni zarb qildirgan Chuponiy Malik Ashraf sha’niga shunday atalgan. Vazni bir misqoldan ortiq bolgan. 17-asrda 4-donakka, ya’ni 3.2 g ga teng bulgan. Arablarda dinor yoki qirsh, Balx va Movarou ...

Ashula

Ashula – yakka xonanda yoki xonan-dalar guruhiga moljallangan, mumtoz ozbek musiqa merosida markaziy orin egallagan ashula yoli. Asosan lirik ruhdagi gazal va she’rlar zaminida yuzaga keladi. A.lar soz, ansambl jorligida yoki jorsiz ijro etiladi. ...

Ashula va raqs ansambli

Ashula va raqs ansambli – turli tarkibda tashkil topgan sozanda, xonanda va raqqoslar guruhi. Ilgarilari Ozbekistonda ham shunday ansambl lar bolgan. Lekin ularni hozirgi ansambllarga tenglashtirib bolmaydi. Avvalo xotin-qizlar erlar bilan bir gu ...

Ashula yoli

Ashula yoli – 1) cholgu kuylarining ashula yollari. Mac, bastakor I. Ikromov moslagan "Munojot", "Choli Iroq", "Mushkiloti Dugoh" singa-ri cholgu kuylarning ashula varianti; 2) Ozbekistonning turli joylarida hofizlik maktablariga xos ijrochilik-i ...

Ashurali mahram

Ashurali mahram – sozanda, xonanda, bastakor, mehtar, ipakdoz. Xushovozli-gi bilan Fargona vodiysida va Toshkentda mashhur bolgan. Dovrugi Qoqonga yetgach, Xudoyorxon uni oz saroyiga keltirgan va yaqin mahrami darajasiga kotargan. Saroy hayotidan ...

Ashurali mehtar

Ashurali mehtar – ozbek xalq sozan-dasi. Ozbekistonda xizmat korsatgan artist. Xalq dorbozlari va qogirchoqbozlarning hamkori, mehtarlik san’ati an’analarining bilimdoni sur-nay, karnay, nogora yollarining ustasi. Ash. M. "Hujum", "Ortoqlar", "La ...

Ashurali Zohiriy

Ashurali Zohiriy ma’rifat va istiqlol fidoyisi, XX asrning boshlari va 20-yillarda Turkistondagi madaniy va marifiy hayotning taniqli namoyandalaridan biri edi. Ashurali Zohiriy 1885-yilda Muqimiy, Furqat, Hamza, Zavqiy kabi mashhur shoirlar vata ...

Ashuro

Ashuro – 1) Muhammad Madinaga kochib otganlaridan song dastlabki paytda, muharram oyi 10-kunida tutilgan roza. Keyinroq ramazon oyida roza tutish bel-gilangach, Ashuro rozasini tutish ixtiyoriy deb e’lon etilgan; 2) shialarda xalifa Alining ogli ...

Muhsinjon Ashurov

Muhsinjon Xurramovich Ashurov – fizik olim, Ozbekiston Fanlar Akademiyasi akademik, professor, fizika-mat, fanlari doktori. Samarqand Davlat Universitetini bitirgan. Ozbekiston Fanlar Akademiyasi Yadro fizikasi intida tadqiqotchi xodim, Ig labora ...

Ashxobod 25

Ashxobod 25, ASH-25 – ingichka tolali goza navi. Turkmaniston ingichka tolali goza seleksiyasi va urugchiligi ilmiy tadqiqot institutining Ashxobod bolimida chiqarilgan. Turkmaniston va Ozbekistonda rayonlashtirilgan. Tupi pishiq, yotib qolmaydi, ...

Ashyoviy dalil

Ashyoviy dalil – jinoyat yoki fuqarolik ishini togri yuritish uchun ahamiyatli bolgan narsalar. Amaliyotda "tilsiz guvohlar" deb yuritiladi. Ke-lib chiqishini, kimga tegishliligini, ma’lum maqsadlarda foydalanilganli-gini yoki turgan joyi ozgarga ...

Asiruddin Axsikatiy

Asiruddin Axsikatiy – shoir. Boshlangich ma’lumotni Axsi-katda olgach, Balx, Hirot, Marvga borib, riyoziyot, tabobat, kimyo, nujum, falsafa va boshqa fanlarni organadi. Kochmanchi oguz qabilalarining 1156 yilgi qozgolonidan keyin Sulton Sanjar sa ...

Askaniya-Nova

Askaniya-nova – davlat dasht qoriqxonasi, Ukrainaning Xerson viloyatidagi Chaplin tumanida. Ukraina janubida dashtlarning tabiiy osimlik qoplamini saqlash maqsadlarida 1828 yilda xususiy qoriqxona tarzida tashkil etilgan. Qoriqxonada iqlimlashtir ...

Askar

Askar –1) davlat va mamlakat muhofazasi yoki harbiy yurishlarda ish-tirok etuvchi harbiy xizmatchi, qurolli jangchi; 2) davlatning qurolli kuchlari majmui yoki uning bir qismi; qoshin. Arab tilining kuchli ta’siriga qaramay A. istilohi Orta Osiyo ...

Askiya

Askiya – ozbek xalq ogzaki ijodi turi; folklor janri; ikki va undan ziyod kishi yoki guruhning xalq yiginlari da ma’lum mavzu boyicha badiiy sozda tortishuvi. Taraflar ba’zan davrada, ba’zan qarama-qarshi otirgan, turgan yoki yurgan holda tez jav ...

Askomitsetsimonlar

Askomitsetsimonlar, xal tachali zamburuglar – maxsus xaltachalarda rivojlanib yeti-ladigan sporalar orqali kopa-yuvchi zamburuglar sinfi. 42000 dan ortiq turi bor. Ba’zi turlari jinssiz yol bilan turli konidial sporalar hosil qiladi. Zamburug mit ...

Askoxitozlar

Askoxitozlar – osimliklarda Ascochyta turkumiga mansub parazit zamburuglar qozgatadigan kasalliklar. A. osimlik barglarida turli rangda kat-ta-kichik doglar, poyasida yaralar paydo qiladi, osimlik urugi va mevasini zararlaydi, kasallangan barglar ...

Aso-muso

Aso-muso, hassa-muso – shilvidoshlar oilasining abeliya turkumiga mansub sershox va ser-barg buta. Tanasining posti kulrang, titilgan, ba’zan tanadan qisman ajral-gan. Poyasi olti qirrali. Barglari qisqa bandli, ellipssimon, cheti tekis, ba’zilar ...

Asos

Asos – mantiqiy tafakkurning muhim shakli hisoblangan xulosa chiqarishning tarkibiy qismlaridan biri. Chinligi amaliyotda tekshirilgan va isbotlangan ma’lum fikrni ifodalaydi. Undan noma’lum fikrni – xulosani keltirib chiqarish uchun foydalanilad ...

Asosiy fondlar

Asosiy fondlar, korxonalarning asosiy fondlari– ishlab chiqarishga uzoqxizmat qiladigan, oz natural buyum shaklini uzoq vaqt ozgartir-magan holda ishlab chiqarish jarayonida bir necha bor qatnashadigan mehnat qurollari va vositalari. Odatda Asosi ...

Asosiy ishlab chiqarish

Asosiy ishlab chiqarish, asosiy tarmoq– korxona ishlab chiqarish tuzil-masi va ixtisoslashuvining rejali yonalishini belgilaydigan tarmoq. Xom ashyoni tovar mahsulotiga aylantirishda hal qiluvchi rol oynaydi. Xom ashyoni ishlab chiqarishga tayyor ...

Asosiy kapital

Asosiy kapital – kapitalning asosiy ishlab chiqarish vositalari ni oz ichiga oluvchi, iqtisodiy jihatdan oz qiymatini ishlab chiqarilgan to-varlarga asta-sekin va uzoq muddatda otkazib boruvchi qismi. Asosiy kapital pul shaklida uskuna, mashina-m ...

Asosiy vositalar

Asosiy vositalar – ishlab chiqarishning moddiy sharoitlarini ta’minlaydi-gan vositalar. Buxgalteriya hisobi va rejalashtirishda Asosiy vositalar tarki-biga xizmat muddati bir yildan ortiq va qiymati eng kam ish haqining 15 ba-robaridan arzon bolm ...

Aspidlar

Aspidlar – ilonlar oilasi, 41 – 43 urugga bolingan 181 turi bor, barchasi zaharli. Ustki jagida zahar oqib tushadigan egatchali bir juft tishi bor. Zahari kuchli, nervni falaj-lovchi ta’sir korsatadi, ba’zan odamni oldiradi. A.ning yonoq qalqoni, ...

Aspirantura

Aspirantura – uzluksiz ta’lim tizimining tarkibiy qismi, oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash shak-li. Ozbekistonda A. 1930-yillarda tashkil etilgan. A. Ozbekiston Respublikasi Fan va texnika davlat komiteti hamda Ozbekiston Re ...

Asqar pichoqsoz

Asqar pichoqsoz – pichoqsoz usta. Qorasuv pichoqsozlik maktabining yirik vakili. Pichoq-sozlik hunarini usta Toxtasindan organgan. Qorasuv va Shahrixonda pichoqsozlik qilgan. Asqar pichoqsoz a’lo nav polatdan yupqa, ixcham, keskir, silliq va goya ...

Assidiyalar

Assidiyalar – qobiqlilar kenja tipining sinfi. Uz. 0.1 mm dan 30 sm gacha, yakka yoki kolo-niya bolib yashaydi. Xaltasimon tanasi qalin qobiq ga oralgan, ustki tomonida ogiz teshigi va kloaka sifoni joylashgan, ostki tomoni bilan suv tubiga yopis ...

Asso (shahar xarobalari)

Asso – Turfon vodiysi dagi qadimgi shahar harobalaridan biri; rus sayyohlari G. Ye. Grumm-Grjimaylo va D. A. Klemenslarning korsatishicha, A. daryo sohilida joylash-gan, keyinchalik shaharning kop qismi qum ostida qolib ketgan, faqat shahar ordas ...

Assomlar

Assomlar – Hindistonning Assom shtatida yashovchi xalq, umumiy soni 14.55 mln. kishiga yaqin, shundan 220 ming kishi Butanda yashaydi. Assom tilida sozlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – hinduizm. Milodiy 1-ming yillik ortalarida bu yerd ...

Assotsiativ psixologiya

Assotsiativ psixologiya – psixologiyadagi yonalish. Uning va-killari butun ma’naviy hayotni, shu jumladan chuqur fikrlash jarayonlarini va uning oqibatida kelib chiquvchi erkin harakatlarni assotsiatsiya yordamida tushuntirib berishga urinadilar. ...

Assotsiatsiya (biologiya)

Assotsiatsiya – tuzili-shi va turlar tarkibi bir xil, turlarining tashqi muhit va bir-biri bilan muno-sabatlari oxshash bolgan fitotsenozlar majmui. A,– osimliklar tasnifining asosiy birligidir. U muayyan muhit sharoiti – iqlim, tuproq va hayvonl ...

Assotsiatsiya (psixologiya)

Assotsiatsiya – muayyan sharoitda psixologik hosilalar orasida paydo boladigan aloqa. A. in-son ongidagi avvalgi turmush tajribalari bilan belgilanadigan tasavvurlar boglanishi, shu boglanishlar tufayli ongda paydo bolgan muayyan tasavvurlar oxsh ...