ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 457

Astraxon

Astraxon – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Astraxon viloyatining ma’muriy markazi. Volga daryosi deltasidagi yirik dengiz va daryo porti, temir yol tuguni. Quyi Volga boyining muhim iqtisodiy markazi. Kaspiy dengizidan 100 km uzoqda. Aholisi 51 ...

Astrograf

Astrograf –osmon yoritqichlarini fotografik usulda kuzatish uchun moljallangan teleskop. U kopincha optik oqlari bir-biriga pa-rallel ikki truba: osmon yoritqichlarini suratga tushiradigan asosiy va kuzati-layotgan yoritqichga bolgan yonalishni o ...

Astrokolorimetriya

Astrokolorimetriya – har xil ranglarda osmon yoritqichi yorugligini olchash orqali uning fi-zik korsatkichlarini organish bilan shugullanadigan soha. Yoritqichdan kelayotgan norni har xil rangli nur korsatkichlar orqali otkazib, nur qabul qiluvch ...

Astronomiya-geodeziya tarmogi

Astronomiya-geodeziya tarmogi – bir-biridan taxminan 70–100 km uzoqlikda joylashgan astro-nomiya-geodeziya punktlarining ozaro boglangan tizimi. Ana shunday punktlarning geografik koordinatalari ma-sofa va burchaklarni geodezik olchashdan, astron ...

Ataksiya

Ataksiya – harakat koordina-740siyasining buzilishi. Harakat vaqnida muvozanatningozgarishi, tartibsizla-nishi. Bemor xuddi mayet odamga oxshab gandiraklab zorga yuradi. A.da faqat oyoq emas, qollar harakati ham tartibsiz, bir-biriga moslashmay q ...

Atalmish qavchin

Atalmish qavchin – Amir Temur saroyida-gi yirik davlat va siyosat arbobi, uning yaqinlaridan biri. A. Q.ga muhim siyosiy va harbiy vazifalar topshirilgan. Xu-susan, 1383 yil Amir Temur A. Q.ni bir necha amirlar bilan Jetaga, Qamariddinga qarshi y ...

Ataman

Ataman – qurollangan kazaklar ot-ryadining boshligi. Xalq qozgoloni boshliqlari ham A. deb atalgan. A.lar kazaklar tarixida katta orin tutgan. Dastlab A. saylanar va turli vazifani otardi. Zaporoje Sechi radasining hukmlarini A.lar ijro et-gan. A ...

Ataraksiya

Ataraksiya – yunon etikasida ruhiy osoyishtalik, xotirjamlikni bildi-ruvchi tushuncha. Demokrit ta’limotida A. hayot tashvishlaridan, olim, qorquv va har qanday ruhiy hayajondan xoli bolgan, kishida ehtiroslar ustidan aql hukmronlik qiladigan hol ...

Atavizm

Atavizm – muayyan torning ayrim organizmlarida uning uzoq ajdodlarida mavjud bolgan, biroq evolyutsiya davomida yoqolib ket-gan belgilar paydo bolishi. Otlarda uchta barmoq bolishi, kop emchakli, dumli yoki butun badani jun bilan qoplangan bolala ...

Atekatlar

Atekatlar, antomeduzalar – dengiz gidropoliplari turkumi. Koloniya bolib yashaydi. Ko-loniyasi butaga oxshash, suv tubini, chiganoqlar, suv otlari va suv ostidagi boshqa narsalarni qoplab oladi. A. kolo-niyasidagi ayrim individlarning himoya gilo ...

Atelektaz

Atelektaz – opka pufakchalari, segmentlar va boshqalarning havosizlanishi yoki deyarli havo qolmasligi natijasida burishishi. A. bron-xlar teshigining har xil narsalar bilan tiqilib qolishi yoki bronxlarning tashqi tomondan siqilishi oqibatida ro ...

Aterinasimonlar

Aterinasimonlar – suyakli baliklar ken-ja turkumi. Uz. 4–50 sm. Karpsimonlar va sargansimonlarga qarindosh, jabra pardasi 5–7 nurli, burun teshigi bir juft, orqa suzgichi 2, qorin suzgichlari 6 nurli. Tangachalari yirik, sikloid, ba’zan kombinate ...

Ateroskleroz

Ateroskleroz – yogsimon modda lar almashinuvi buzilib, ularning arteriya ichki qavatida toplanishi va biriktiruvchi toqimaning osib ketishi na-tijasida kelib chiqadigan surunkali kasallik. A. qon aylanishining umumiy va mahalliy buzilishi bilan b ...

Atlantika boyi pasttekisligi

Atlantika boyi pasttekisligi – AQShdagi pasttekislik, Atlantika okeani sohillarining Nyu-Yorkdan Florida yarim orolgacha bolgan qismini egallagan. Garbda Pidmont platosining tik tushgan chekkasi bilan che-garadosh. Kengligi 30 – 350 km. Dengiz ch ...

Atlas orilishi

Atlas orilishi – atlas toqishdagi oziga xos orilish; tanda iplari arqoq iplarini yopib otgan joylarda ular ozaro yonma-yon yotmaydi, balki bir necha ip siljib otadi. Rapportdagi tanda va arqoq iplari soni kamida beshta boladi. A u. bilan toqilgan ...

Atlas pilla

Atlas pilla – Panok pilla turlaridan biri Atlas pillaning sirti tekis, qisman botiqroq. Uning dasta qisgan orinlarida botiq yerlari bilinmay qoladi. Shu belgilariga kora navlarga bolinadi. Sirtidagi buzilgan joylari 5 mm gacha bolsa birinchi, 10 ...

Atmosfera

Atmosfera – yer sharini orab olgan va u bilan birga aylanadigan havo qobigi. Atmosfera massasi 5.15-YU15 t bolib, yer shari ogirligi ning taxminan. milliondan bir bolagiga teng. Balandlikka kotarilgan sari Atmosfera bosimi va zichligi kamayib bor ...

Atmosfera akustikasi

Atmosfera akustikasi – Akustikaiint atmosferada tovush tolqinlarining tarqalish qonuniyatlarini akustika usullari bilan organadigan bolimi. Tovush tolqinlarining sonishi faqat tolqin tarqalishiga bogliq bolmay, tovush energiyasining muxitda yutil ...

Atmosfera bosimi

Atmosfera bosimi – atmosferaning yer sirtidagi barcha narsalarga va yer sirtiga korsatadigan gidrostatik bosimi; atmosfera holatini bildiruvchi asosiy belgi. Simobli barometr bilan olchanadi. Atmosfera bosimi Dina/sm2, mb yoki mm sim. ust., gPa b ...

Atmosfera dispersiyasi

Atmosfera dispersiyasi – yoritkich tasvirining spek-trlarga ajralishi. Yulduzdan kelayotgan turli tolqin uzunligidagi nurlar Yer at-mos-ferasidan otishi jarayonida turli-cha burchak ostida sinib tasvirda ranglarga ajraladi va shu sababli yoritqic ...

Atmosfera elektri

Atmosfera elektri – atmos-ferada sodir bolib turadigan hodisalar tufayli paydo boladigan elektr. Bunga har xil meteorologik elementlar, ayniqsa, bulut, yogin, momaqaldiroq, chang 758boronlari katta ta’sir qiladi. Shuning uchun Atmosfera elektri a ...

Atmosfera frontlari

Atmosfera frontlari – me-teorologik elementlari har xil bolgan ikki havo massasini ajratuvchi zonalar. Atmosfera frontlarida meteorologik elementlar gori-zontal yonalishda keskin ozgaradi. Yer yuzasiga yaqin qatlamda otish zonasining eni, odatda, ...

Atmosfera ozoni

Atmosfera ozoni – atmosferada kislorodga Quyoshning ultrabinafsha nurlari ta’siridan hosil boladigan gaz. Kislorodning uch atomi birikma-sidan iborat. Ultrabinafsha nurlar ta’sirida ikki atomli kislorod mole-kulasi atomlarga bulinadi. Bu atomlar ...

Atmosfera stratifikatsiyasi

Atmosfera stratifikatsiyasi – Atmosferada temperaturaning balandlik boyicha taqsimlanishi. Quruq yoki suv bugiga toyingan havoga nisbatan Atmosfera stratifikatsiyasi turgun, beqaror yoki neytral bolishi mumkin. Atmosfera stratifikatsiyasining bun ...

Atmosfera tolqinlari

Atmosfera tolqinlari – Zichligi va harakat tezligi har xil bolgan ikki havo qatlami chegarasida hosil boluvchi va rivojlanuvchi tolqinlar. Harakatdagi havo massalarining tezliklari farqi qancha katta, zichliklari farqi qancha kichik bolsa, Atmosf ...

Atmosfera yoginlari

Atmosfera yoginlari – bulutlardan yogadigan yoki havoda suv buglarining kondensatlanishi natijasida yer yuzasiga va osimliklar sirtiga tushadi-gan tomchi yoki muz holatidagi suv. Bulutlardan yomgir, qor, hol qor va muz dona-chalari, dol va hokazo ...

Atmosferadagi kuchli oqim

Atmosferadagi kuchli oqim – yuqori troposfera va stratos-fera qatlamlarida deyarli doim gori-zontal yonalishda katta tezlik bilan harakatlanadigan havo oqimi. Kondalang kesimi 300 – 400 km², qalinligi 6 – 10 km va uzunligi bir necha ming km bolis ...

Atmosferadagi optik hodisalar

Atmosferadagi optik hodisalar – atmosferada yoruglikning qaytishi, sini-shi, yutilishi, sochilishi va difraksiyasch natijasida paydo boluvchi hodisalar. Yoruglikning yomgir tomchilari va mayda muz kristallarida sinishi va difrak-siyasi natijasida ...

Atmosferadagi temperatura inversiyasi

Atmosferadagi temperatura inversiyasi – atmosferaning ma’lum qatlamlarida temperaturaning balandlikka qarab orta borishi. Pastki che-garasi, qalinligi va inversiya quvvati bilan ifodalanadi. Atmosferadagi temperatura inversiyasi i. bulutlarning q ...

Atmosferaning issiqlik balansi

Atmosferaning issiqlik balansi – atmosferaga kelgan va undan chiqqan issiqlik tengligi. Atmos-feraning nurlanish balansi R, atmos-ferada suv buglari kondensatlanishi tufayli ajralib chiqqan issiqlik hr, yer sirtidan turbulent almashinuv natijasid ...

Atmosferaning nurlanish balansi

Atmosferaning nurlanish balansi – atmosferada yutilgan va chiqarilgan nurlanish oqimlarining algebraik yigindisi. Atmosferada yutilgan nurlanish miqdori chiqarilgan nurlanish tufayli undan ketuvchi oqim miqdoriga nisbatan kam boladi. Shuning uchu ...

Atom (qutblanuvchanlik)

Atom, ION VA MOLEKULA-LARNING QUTBLANUVCHANLIGI – tashqi elektr maydoni ta’sirida elektronlar buluti, atom yadrosi, mo-lekula va ionlar markazlarining bir-biriga nisbatan siljishi. Umumiy qugblanish atom qutblanish ra, elektron qugblanish re va o ...

Atom fizikasi

Atom fizikasi – fizikaning atom xossalari, elektron qobiqlari tuzilishi, elektronlar va ionlar xos-salari, ularning elektromagnit maydo-nidagi harakatini organadigan bolimi. Moddalarning atom lardan tashkil topganligini qadimgi yunon faylasuf-mat ...

Atom soati

Atom soati – vaqtni olchashda ishlatiladigan qurilma. A. yeda vaqtni olchash uchun ozgarmas dav-riy jarayon sifatida atomlarning xusu-siy teb-ranishlaridan foydalaniladi. Atom soatida "mayatnik" vazifasini atomlar bajaradi. Atomlar bir energiya s ...

Atom spektrlari

Atom spektrlari – erkin yoki kuchsiz boglangan atomlarning elektromagnit tolqin chiqarganda yoki yutganda paydo boladigan optik spektrlari. Atom spektrlari chiziqchiziq, ya’ni alohida-alohida joylashgan spek-tral chiziqlardan tashkil topgan. Atom ...

Atom toqnashuvlari

Atom toqnashuvlari – atom zarralarining yadro tuzilishi va holati ozgarmagan holda ozaro ta’sirlashuv jarayoni. Atom toqnashuvlari gazlardagi elektr razryadlarida, plazma fizikasi va boshqa jarayonlarda muhim orin tutadi. Zarralarning ozaro ta’si ...

Atom va molekulalar difraksiyasi

ATOM VA MOLEKULALAR DIF-RAKSIYASI – kristallardan turli azimutal burchaklarda maksimum, mi-nimumlar hosil qilib, atom va mo-lekulalarning sochilishi. A. va m. d. ularning tolqin xususiyatiga ega ekan-ligini namoyon qyladigan hodisa. De-Broyl teng ...

Atom yadrosi

Atom yadrosi – nuklonlardan – protonlar va neytronlar dan tash-kil topgan atom ozagi. Atom yadrosining xususi-yatlarini organishda yadro kuchlari katta ahamiyatga ega boladi. Atom yadrosida gravita-sion va elektromagnit kuchlar ta’siri kam bolsa ...

Atonal musiqa

Atonal musiqa – 20-asr boshlaridan Yevropa mamlakatlarida odat tu-siga kirgan tonallik, lad, garmoniya va boshqalarning ota erkin ozgaruvchanligiga asos-lanib yaratiladigan musiqa. Atonal musiqa konso-nans va dissonans kontrasti, modulyatsi-yalar ...

Atropin

Atropin – ituzumdoshlar oilasiga mansub o`simliklar: belladonna, mingdevona, bangidevonaning bazi turlari tarkibida mavjud bo`lgan o`simlik alkaloidi. Sinonimi - Atropinum sulfuricum.

Atsetat tola

Atsetat tola, atsetat ipak – atse-tilsellyulozadan olinadigan sun’iy tola. Atsetat tola 140 – 150° gacha temperaturaga bardosh beradi, bundan yukrri temperaturada deforma-siyaga uchrab, shaklini ozgartiradi. Atsetat tola qovushqoqligi, yumshoqlig ...

Atsetilen

Atsetilen, etin, S2N2 – uch bogli toyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol.m. 26.04. Rangsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi – 81°. Qaynash temperaturasi – 83.8°. Toza A. xidsiz. A. yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo bilan a ...

Atsetosirka efir

Atsetosirka efir – atsetosir-ka kislotaning etil efiri, etilatseto-atsetat. Mol. m. 118.14, xushboy hidli rangsiz suyuqpik. Qaynash temperaturasi 180.8°, zichligi 1028 kg/m3. Suvda, etanolda, efirda eriydi. Oddiy Atsetosirka efir bir vaqtda ke-to ...

Atsidoz

Atsidoz – Organizmda kislota-ishqor muvozanatining buzilishi: Bunda ishqoriy kationlar bilan kislota anionlari ortasidagi nisbat ozgarib, anionlarning kopayib ketishi tomonga siljish roy beradi. Atsidozning kelib chiqish sababiga kora, gazli, gaz ...

Atsteklar

Atsteklar – Meksikaning eng yirik indeys aholisi. Umumiy soni 1.2 mln. kishi. Atsteklar asosan atstek tilida, qisman ispan tilida sozlashadilar. Dini katolik. 12 – asrda shimolidan kelgan Atsteklar Mexiko vodiysiga bostirib kirib, u yerda ornashi ...

Attashe

Attashe – 1) 1-diplomatik martaba. Attashe martabasi deyarli barcha davlatlar qonun hujjatlariga binoan tashqi ishlar vaziri buyrugi bilan diplomatik vakolatxonalar va idoralarning 2 – 3 yillik ish tajribasi bolgan xodimlariga beriladi; 2) harbiy ...

Attenyuator

Attenyuator – elektr kuchlanishi, tok kuchi, elektr yoki elektromagnit te-branishlarining kuvvatini bir me’yorda, bosqichma-bosqich yoki muayyan qiymatgacha pasaytiruvchi kurilma. A. alohida ku-rilma sifatida, olchash asboblari yoki b. asboblar b ...

Attraktantlar

Attraktantlar – hasharotlarni oziga jalb etuvchi tabiiy va sintetik kimyoviy moddalar. Bir hujayrali or-ganizmlarning A. odatda, ijobiy xemo-toksisni vujudga kel-tiruvchi moddalar hisoblanadi. Mac, saharoza va aminokislotalar turli xil harakatcha ...

Aud

Aud – Shimoliy Hindistondagi tarixiy viloyat. Gang da-ryosining orta oqimida joylashgan. Miloddan avvalgi 6-asrda A. hududida quldorlik davlati Koshala bolib, butun viloyat uning poy-taxti Ayodhe nomi bilan atalgan. Qadimda va orta asrlarda A. Ga ...

Audiometriya

Audiometriya, akumetriya – eshi-tish otkirligi ni olchash. Eshitish otkirligi, asosan, tovushni qabul qilish bosagasi bilan aniqlangani uchun A. inson qulogi qabul qiladigan eng past tovush kuchini aniqlashdan ibo-rat boladi. A.ning eng oddiy usu ...