ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 460

Axborot mashinasi

Axborot mashinasi – katta hajmli axborotlardagi ma’lumotlarni saqlash, ularga ishlov berish, ularni iz-lash jarayonlarini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish uchun moljallangan raqamli hisoblash mashinasi. Axborot mashinasi ax-borotni avtomati ...

Axborot olish kafolatlari va erkinligi

Axborot olish kafolatlari va erkinligi – har bir shax-sning ozi istalgan axborotni izlash, olish va tarqatishga haqli ekanligi. Ozbekiston Respublikasida barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslar fuqarolarga ularning huq ...

Axborotni oqish

Axborotni oqish –turli xil axborot uzatuvchilaridan kelgan axborotni elektron-raqamli hisoblash mashinalariga kiri-tish uchun moslash. Biror masala haqidagi turli xil axborotlarni. ya’ni dastlab-ki ma’lumotlar, masalani yechish dasturi, masa-la y ...

Axey ittifoqi

Axey ittifoqi – Peloponnesda miloddan avvalgi 280 yilda tashkil topgan yunon shahar-davlatlari uyushmasi. U Makedoniyadagi shahar kambagallariga va qullarga qarshi ku-rashishni maqsad qilib olgan. Axey vi-loyatida tashkil topib, keyinroq uning ha ...

Axiliya

Axiliya – ovqat hazm qilish suyuqliklari bolmasligi me’da A.si– me’da shirasining yoq bolishi, me’dada xlorid kislota va fermentlar ishlab chikarilmasligi; pankreatik A. – me’da osti bezi tashqi sekresiyasining hosil bolmasligi. A. me’da va boshq ...

Axill

Axill, Axilles – yunon afsonalarida Troya urushi davrida Troyani qamal qilgan "Illiada" qahramonlari ichida eng botiri. Dengiz ma’budasi Fetida ogli Axillesni olmaydigan qilish uchun tovonidan ushlab, Stiksning muqaddas suviga botirib olgan, shu ...

Axloq tuzatish ishlari

Axloq tuzatish ishlari – Ozbekiston Respublikasida jinoiy jazo turi. Mahkumni axloqan tuzatish – unda qonunga ito-atkor xulq-atvorni, inson, jamiyat va mehnatga, jamiyat turmushi qoidalari hamda an’analariga hurmatni shakllan-tirishdan iborat. Ax ...

Ayamajuz

Ayamajuz – qishning oxirgi kunlari. Mart oyining birinchi haftasida boladigan sovuq va izgirinli kunlar. A. haqida xalq orasida "ayyom kampir olti kun, qahr aylasa yetti kun", "A. kirganda toqson – bir kunimcha yoqsan" kabi naqllar tarqalgan. Cho ...

Ayb elon qilish

Ayb e’lon qilish – ayb-230dor sifatida javobgarlikka tortish haqidagi qarorni ayblanuvchiga e’lon qilish. Muayyan shaxs tomonidan qilingan jinoyat haqida yetarli dalil toplangandan song Ozbekiston Respublikasi JPKning 46; 98–100- va 110-moddalari ...

Aybini boyniga olish togrisidagi arz

Aybini boyniga olish togrisidagi arz – ariza be-ruvchining ozi sodir etgan jinoyati togrisida u shu jinoyatni sodir etishda gumon qilinmasdan va unga ayblov e’lon qilinmasdan oldin bergan xabari. Aybini boyniga olish togrisidagi arz o.t.a. ogzaki ...

Ayblov

Ayblov – muayyan jinoiy qilmishni sodir etganlikda ayblanib, jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilingan shaxsning aybdorligini is-botlash maqsadida qilingan harakat. A. shaxsni jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishti ...

Ayblov xulosasi

Ayblov xulosasi – jinoyat yuzasidan tergov natijasida aniqlangan holatlar va ayb mazmuni bayon etilgan protsessual hujjat. Ayblanuvchi va uning himoyachisini jinoyat ishidagi barcha materiallar bilan tanishtirib bolgach, tergovchi, basharti ishni ...

Aye-aye

Aye-aye, Madagaskar qoloyogi – qoloyoqlilar oilasining yagona turi, lemurlar, ya’ni chala maymunlar kenja turkumiga mansub. Korinishi maymunlarga oxshamaydi, 1860 yilda lemurlarga yaqinligi aniqlangan. Tanasining uz. 40 sm, baroqdumi 60 sm. Juni ...

Aygun shartnomasi

Aygun shartnomasi – Ros-siya bilan Xitoy ortasida Aygun shahrida tuzilgan shartnoma. Amur daryosi boylab chegara chizigi ornatishni belgi-lagan. Aygun shartnomasiga binoan, Amur daryosining sol qirgogidagi yerlar Rossiyaga qoshildi. Amorning Ussu ...

Aygoqchi

Aygoqchi, aygoq, ayqoq – 1) biror shaxs yoki ijtimoiy guruhga qarshi yolgon-yashiq ran yoyuvchi, igvo, tuhmat qilib kun kechiruvchi past, razil shaxs; 2) turkiy xalqlarda kishilar ortasida sodir bolib turadigan janjallarni hal qilishda qatnashuvc ...

Ayil

Ayil – ot, eshak, xachirning egar-jabdugini maqkam tutib turadigan tas-ma. Uz. 1.5 m cha, eni 7–8 sm, ikki uchida toqasi boladi. Egar ustidan tortib boglanadigani jun yoki ipdan toqiladi va ichki A. deyiladi. Egar toshagi ustidan uriladigani qayi ...

Ayiq oyin

Ayiq oyin – xalq tomoshalarining bir turi. A.o. Ozbekistonda qadimdan mashhur. 19-asrda Buxoroda Ikrom bobo degan atokush ayiqboz otgan. U bir qora ayiq bilan ikki maymun oynatgan. Ayiq oz egasining aytganini itoatkorlik bilan bajarib, to-moshabi ...

Ayiqot

Ayiqot – sutlamadoshlar oilasiga mansub tuga-nakli kop yillik osimlik. Boyi 8–25 sm. Poyasi yakka, silindrsimon. Barglari mayda, yassi. Mevasi ning uz. 4–5 mm, shakli tuxumsimon. Martda gullab, iyunda meva beradi. Toshkent, Samarqand va Buxoro vi ...

Ayiqtovondoshlar

Ayiqtovondoshlar – ikkipallalilar sin-fining ayritojlilar kenja sinfiga mansub osimliklar oilasi. A. asosan kop yillik ot. Buta yoki chala buta turlari ham uchraydi. Bar-glari ketma-ket ornashgan, kopincha yon bargchasiz, panjasimon – oyma yoki q ...

Ayiqtovonlar

Ayiqtovonlar – ayiqtovondoshlar oilasiga mansub kop yillik osimliklar turkumi. Yer yuzida 600 ga yaqin turi, shu jumladan Orta Osiyoda 65 turi bor; koproq sernam yerlarda, Orta Osiyoda esa chol va adirlarda ham osadi. A. poyasining uz. 15–60 sm, ...

Ayirboshlash

Ayirboshlash – kishilarning mehnat faoliyati yoki mahsulotlarini ozaro almashtirishlari. A. iqtisodiy faoliyatning bir turi, ish-lab chiqarish bilan iste’molni bir-biriga boglab turuvchi vosita hisoblanadi. A. oziga xos maxsus faoliyat turi bolib ...

Aylana

Aylana – muayyan nuqtadan teng uzoqlikda yotgan nuqtalar toplami. Aylananing uzunligi quyidagi formula orqali hisoblanadi: C = 2πr. Bu formulada π - ozgarmas son, R esa aylana radiusi hisoblanadi. Aylana tekislikda hamma nuqtalari belgilangan nuq ...

Aylanma pech

Aylanma pech – yotiq silindr shaklidagi sanoat pechi. Aylanma pech boylama oqi atrofida aylanadi yoki te-branadi. Metallarni suyuklantirish, materiallarni quritish, bolgalash yoki shtamplash uchun metall xom ashyoni qizdirish, metall buyumlarga i ...

Aylanma vositalar

Aylanma vositalar – korxona ning xojalik faoliyatini moliyalash uchun foydalanadigan pul mablaglari; Aylanma vositalar aylanma ishlab chiqarish fondlari va muomala fondlaridan tashkil topadi. Aylanma ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jar ...

Aylant

Aylant, sassiq daraxt – aylantdoshlar oi-lasiga mansub daraxtlar turkumi, 10 tacha turi ma’lum. Shar-qiy Osiyo va Hindistonda koproq tarqalgan. Ukraina, Qrim, Shimoliy Kavkaz, Belorussiya va Orta Osiyoda novcha A. yoki Xitoy zaranggi degan bir tu ...

Aylant ipak qurti

Aylant ipak qurti – tovuskozlilar oilasiga man-sub kapalak. Qanotlari yoyilganda 110–130 mm, jigarrang, yol-yol, ortasida yarim oysimon oqish doglari bor. Janubi-240Sharqiy Osiyoda tarqalgan, Janubiy Yevropaga ham keltirilgan. Qurtlari aylant, na ...

Aymoqlar

Aymoqlar – Afgoniston va Ozbekistonda yashovchi bir qancha tur-kiy qabila, uruglarning umumiy nomi. 15–16-asrlarda Fargona vodiysida, hozirgi Qashqadaryo viloyatida yashagan. Asrlar otishi bilan Ozbekiston hududidagi A. ozbeklar tarkibiga kirib, ...

Aynigan gaz

Aynigan gaz – zarralarning ozaro kvant-mexanik ta’siri tufayli xossalari ideal gaz xossalaridan farq 241qiladigan gaz. Kvant mexanikada bir xil energiyali zarralarning har xil kvant holatda bolishiga aynigan holat deyiladi. Shuning uchun kvant me ...

Ayniy surilmasi

Ayniy surilmasi – 1964 yil 24 aprel Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 30 min. otganda Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Tojikistondagi Ayniy qishlogidan 1 km yuqorida tog jinslarining surilishi natijasida vujudga kelgan tabiiy togon. Togonning ...

Ayniyat qonuni

Ayniyat qonuni – togri, mantiqiy fikrlashning muhim qonunlaridan biri. Ayniyat qonuni mantiq fani da organiladi. Ayniyat qonuni ham tafakkurning boshqa qonun va shakllari singari predmet, hodisalarning ma’lum ob’ektiv xususiyat va munosabatlarini ...

Ayniylik prinsipi

Ayniylik prinsipi – kvant mexanikannng asosiy qonuni. Ayniylik prinsipi ga muvofiq bir xil zarralarni bir-biridan farq qilish mumkin emas. Klassik mexanikada fizik xossalari ayniy bolgan zarralar oz xususiyatini yoqotmaydi. Mas, mazkur fizik tizi ...

Ayollar ansambllari

AYOLLAR ANSAM-BLLARI – xotin-qizlardan tashkil topgan ashula-raqs yoki ashula-cholgu an-sambllar; qadimdan ozbek milliy musiqa ijrochiligi rivoji jarayonida yuzaga kelgan. Odatda 3–4 ayol xonanda, sozanda va raqqosalarni birlashtiradi. Repertu-ar ...

Ayollar konsultatsiyasi

Ayollar konsultatsiyasi – ayollar kasalliklarining oldini olish va davolash muassasasi. Unda ayollarga, ayniqsa, homiladorlikda, "chilla" dav-rida va turli ginekologik kasalliklarda malakali yordam korsatiladi hamda te-gishli maslahatlar beriladi ...

Ayollar qiziqchiligi

Ayollar qiziqchiligi – ozbek xotin-qizlari orasida tarqalgan xalq ogzaki san’atining bir turi. 18– 19-asrlarda xotin-qizlar orasida keng tarqalgan. Mac, 19-asrda Qoqonda Iqlim dodho degan san’atkor rahbarligida ayol qiziqchilar todasi bolgan. Ula ...

Ayoz (ob-havo)

Ayoz – kech kuz, qish va erta bahorda yer va yerga yaqin havo qatlami temperaturasining keskin pasayishi. Radiatsion, advek-tiv va advektivradiatsion xillari bor. Kuchsiz shamol esib, havo ochiq turganda yer sirtida nurlanish maksimal boladi va r ...

Aytishuv

Aytishuv – folklor janri. Turkiy xalqlar ogzaki ijodida A. badihagoy xalq shoirlari, baxshi, jirov, oqin, xalfa va laparchilarning oziga xos musobaqasi, mushoira yoli va ular iste’dodini belgilovchi oziga xos sinov hisoblanadi. Bundan tashqari, b ...

Ayuttxaya

Ayuttxaya, Ayutiya, – Tailanddagi qadimgi shahar. Menam pasttekisligining markaziy qismida. Aholisi 100 ming kishi atrofida. A. Markaziy Tailandda temir yol bilan Menam daryosi kesishgan joydagi muhim savdo-transport tu-guni, sholikorlik rayonini ...

Ivan Ayvazovskiy

Ivan Konstantinovich Ayvazovskiy - rus rassomi. Armani oilasida tugilgan. 1845 yildan akademik, 1847 yildan professor, 1887 yildan Peterburg Birlashgan Assotsiyatsiyasining faxriy azosi. Shuningdek, bir qator Yevropa Birlashgan Assotsiyatsiyalari ...

Ayyor

Ayyor, ayyorlar – 1) Iroq va Eron shaharlarida 9–11-asrlarda diniy va siyosiy tusdagi galayonlarda faol ishtirok etgan goziylarning bir tabaqasi. Mac, saffo-riylar qoshinining tarkibiy qismini al-mutatavvi’a tash-kil qilgan, ularni kamsitib A. de ...

Aza

Aza – marhumning izzat-hurmati va xotirasi uchun ma’lum muddat tutiladigan mo-211tam. A. tutish odati qadim zamonlardan mavjud bolib, xalqlarning diniy e’tiqodlariga kora farqlanadi. Islomda A. tutish muddati uch kun. Lekin eri vafot etgan ayolla ...

Azayimxonlik

Azayimxonlik – duo oqish, dam solish, sehr-afsun yoli bilan tabiblik qilish. Ibtidoiy sehrgarlikning bir korinishi. Ilk jamiyatning urugchilik bosqichida ayrim shaxslar odamlarni od-diy usul bilan davolagan. Lekin ularning ba’zilari bemorni davol ...

Azeotrop aralashmalar

Azeotrop aralashmalar – haydalganda ajralmaydigan va tarkibi ozgarmaydigan eritmalar. Azeotrop aralashmalarning mav-judligini ilk bor 1810 yilda ingliz ki-myogari va fizigi J. Dalton aniqlagan. Ba’zi Azeotrop aralashmalar tarkibidagi alohida komp ...

Azidlar

Azidlar – kimyoviy birikmalar, tarkibida bir yoki bir necha – N3 guruhi bolgan azid kislota hosilalari. Anorganik A.ga azid kislota tuzlari, galogenazidlar va boshqa kiradi. Kopchilik anorganik A. yengil zarblanish yoki ishqalanish na-tijasida na ...

Azim Hojiyev

Hojiyev Azim – tilshunos. Ozbekiston Fanlar Akademiyasi akademik, Ozbekiston Respublikasi fan arbobi, filol. fanlari doktori, professor. Orta Osiyo universitetining filol. fakultetini tugatgan. Ozbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot instit ...

Sharif Azimov

Sharif Tursunovich Azimov – kulol, Ozbekiston BA haqiqiy a’zosi. Bobosi kulol Umarqul Joraqulovdan hunar organgan. Ozbekiston Rassomlari uyushmasi Badiiy jamgarmasining ishlab chiqarish ustaxonasida kulol ; 1978 yildan Ozbekiston Rassomlar uyushm ...

Aziz Nesin

Aziz Nesin – turk hajviy yozuvchisi, dramaturg, Nafis san’at akademiyasi. "Marko posho" taraqqiyparvar hajviy gaz. va boshqa matbuot organlarida ishlagan. "Nuh kemasi" hajviy jurnal nashr etgan. Koplab hajviy hikoya, poema va romanlar muallifi, s ...

Azkamar

Azkamar – Ziyovuddin toglarining janubi-garbiy qismidagi plato. Shimolida Malik choli, janubida Qarnob choli bilan tutashgan. Mutlaq balandligi 300–350 m. A. neogenning oqchagil va ap-sheron yaruslari ning alevrolit, gil va ular ora-sidagi qumtos ...

Azkamar bentonit gil koni

Azkamar bentonit gil koni – Navoiy viloyati Qiziltepa temir yol stansiyasidan 12 km janubi-sharqda Azka-mar alp antiklinal burmada joylash-gan. 1946 yil ochilgan. 1958–60 yillarda kon razvedka qilingan va ishga tushi-rilgan. Konning geologik tuzi ...

Azobenzol

Azobenzol – sodda aromatik azo-birikma; sargish-qizil rangli kristall. Suvda erimaydi. Suyuqlanish temperaturasi 68°, qaynash temperaturasi 297°. Efirda, muz-lagan sirka kislota va konsentrlangan sulfat kislotada eriydi. A. tolalarga ilashmaydi, ...

Azoboyoqlar

Azoboyoqlar – molekulasida aromatik radikallar ni birlashtiruvchi bir yoki bir necha azoguruh bolgan organik boyovchi moddalar. Odatda A. tarkibiga muayyan sondagi aminoguruh, oksiguruh va boshqa guruhlar kiradi. Azoguruh soniga qarab mono-, di-, ...