ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 461

Azometin boyoqlar

Azometin boyoqlar – molekula-222sida xromofor guruhlar bolgan organik boyovchi moddalar. Azometin boyoqlar toq rangli bolishi bilan azoboyoqlardan farq qiladi. Ular aromatik yoki geterotsiklik aldegidlar va aminlarni hamda aromatik nitrozo-birikm ...

Azor antitsikloni

Azor antitsikloni – Atlanti-ka okeanining Shimoliy yarim shardagi sub-tropik va tropik qismi ustidagi yuqori atmosfera bosimi oblasti. Markazi – 35-parallelda, Azor o.lari yaqinida. Azor antitsiklonining bir tarmogi qishda Saxroi Ka-birga, yezda ...

Azot ftoridlari

Azot ftoridlari – rang-siz, uziga xos hidli gazlar. Ularga azot triftorid, tetraftorgidrazin, diftoramin, diftordia-zin, nitrozil ftorid, ni-tril ftorid, triftoraminoksid, xlordiftoramin, fto-ramin, dixloftoramin va boshqa kiradi. Ba’zan ftorazid ...

Azot muvozanati

Azot muvozanati – organizmga bir kecha-kunduzda ovqat tarkibida kirgan azot bilan undan tashqariga chiqqan umumiy azot ora-sidagi farq. Voyaga yetgan organizmning normal holatida Azot muvozanati mavjud. Osayotgan yosh organizm musbat Azot muvozan ...

Azot oksidlari

Azot oksidlari – azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari azot va kislorod molekulalarining birikishidan hosil bolib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Ba’zilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi oks ...

Azot toplovchi mikroorganizmlar

AZOT TOPLOVCHI MIKROOR-GANIZMLAR, azotfiksatorlar – at-mosferadagi molekulyar azot ni ozlashtiruvchi va uni organik birik-malarga otkazuvchi mikroorganizmlar. Azot toplovchi mikroorganizmlar m. ga dukkakli osimliklar bilan simbioz hayot kechiruvc ...

Azotfiksatsiya

Azotfiksatsiya, azot toplash – mikroorganizmlarning molekulyar azotni ozlashtirib, undan azotli birikmalar hosil qilish jarayoni. Asosiy azot toplovchi mikroorganizmlar tuganak bakteriyalardir. Ularga dukkaklilarda va boshqa osimliklar bilan simb ...

Azotlash

Azotlash – kimyoviy-issiqlik ish-lovi berish usullaridan biri. A. polat, titan, ba’zi qotishmalardan tayyorlangan detallarning sirtqi qatlamini azotga toyintirishdan iborat. Detalning azotga toyintirilgan sirtqi qatlami juda qattiq, yeyilishga va ...

Azotli iprit

Azotli iprit – organik bi-rikma, rangsiz suyuqlik. Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Azotli iprit dan tarkibidagi oltingugurt orniga kiri-tilgan azot bilan farq qiladi. Ularning kimyoviy xossalari molekulasi tarkibida uchlamchi a ...

Azotli ogitlar

Azotli ogitlar – tarki-bida azot bolgan va osimliklarning azot bilan oziqlanish manbai sifatida qollaniladigan organik hamda anorga-nik moddalar, osimliklarni azot bilan oziqlantirish manbai. A.o. 1914–18 yillarda ammiakni havodagi azot va vo-226 ...

Azotobakterin

Azotobakterin, azotogen – tar-kibida mikroorganizmlar bolgan bakterial ogit; azotobakter at-mosferadagi azotni ozlashtirib, uni osimlik oson ozlashtira oladigan shak-lga aylantirib beradi. Tuproqli A. hamda agarli A. farq qilinadi. Tuproqli A. qo ...

Azov

Azov – Rossiya Federatsiyasining Rostov viloyatidagi shahar. Don daryosi boyidagi port. A. Qora dengiz sohilidagi qadimgi shahar – Tanais ornida barpo qilingan. Don daryosi Azov dengizining Taganrog qoltigiga quyiladigan joydan 7 km be-rida. Ahol ...

Azov floti

Azov floti – Rossiyada 1695 yilning oxirlarida Qrim xonligi va Tur-kiyaning Qora dengiz boylaridagi yerlarini bosib olish uchun tashkil qilingan. Flot kurishda asosiy markaz qilib Vo-ronej shahri tanlandi. Harbiy kemalarning birinchi yurishi 1696 ...

Azurit

Azurit – mineral. Qattiqligi 3.5–4. S.og.–3.89. Rangi toq kok. Monoklin sistemasida taxtacha va prizmalar hosil qilib kristalla-nadi. Kopincha kukunsimon uyum holda uchraydi. Oynasimon yaltiraydi. Kislo-talarda uglekislota chiqarib yengil eriydi. ...

Tojipolvon Aloyev

Tojipolvon Aloyev – Ozbekiston xalq polvoni. Kambagal dehqon oilasida tugilgan. 14 yoshida paxta zavodida yuk tashuvchi bolgan. Fargonacha kurash bilan shugullangan. Kurash yollarni ustozi Ahmad Polvonsan organgan. 1919 yili Turkistonda otkazilga ...

Babbitlar

Babbitlar – qalayi, qorgoshin, pyx yoki alyuminiyga surma, mis, kadmiy, mishyak va boshqa metallar qoshib tayyorlanadigan qotishmalar. Qalayli qotishmani birinchi marta tayyorlagan amerika muhandisi I. Babbit sharafiga shunday atalgan. Ishqalanis ...

Babezioz

Babezioz, babeziyellyoz –qoramol, qoy va echkilarda Babesia turkumiga mansub bir hujayrali organizmlar qozgatadigan yuqumli kasallik. Babezioz hayvonlarga kanalar orqali yuqadi. Kasallikning kechishi 4–8 sutka. Kasallangan hayvonning tana harorat ...

Babirussa

Babirussa – chochqalar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Urugning yagona turi. Boshqa chochqalardan boshining kichik, quloqlarining kalta, oyoqlarining ingichka va uzun bolishi, kalta dumining uchida popugining bolmasligi, orqasining juda buk ...

Bachadon boyni eroziyasi

Bachadon boyni eroziyasi – bachadon boyni shilliq qavatining yuza shikastlanishi. Bachadon boyni eroziyasi eta kopincha jinsiy azolardati shishlanish kasalliklari sabab boladi; bu kasalliklarda bachadondan kop chiqindi ajraladi, bundan tashqari, ...

Bachadon tushishi

Bachadon tushishi – bachadon va diloqning oz ornidan pastga siljishi bilan kechadigan kasallik; bunda bachadon tola yoki qisman tu-shishi mumkin. Koproq yoshi kattaroq ayollarda kuzatiladi. Ichki jinsiy azolarni oz ornida ushlab turadigan chanoq ...

Bachadondan tashqari homiladorlik

Bachadondan tashqari homiladorlik – uruglangan tuxum hujayraning bachadondan tashqarida taraqqiy etishi. Uruglangan tuxum hujayraning payvandlangan joyiga qarab, homila bachadon nayining ozida, tuxumdon yoki qorin boshligida, shuningdek bachadonn ...

Badanga shikast yetkazish

Badanga shikast yetkazish – jabrlanuvchining badaniga qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida jismoniy zarar yetkazib, tanasining anatomik butunligini yoki azolaridan birining fiziologik funksiyasini buzish. Ozbekiston Respublikasi JKda Badanga shika ...

Badanni artish

Badanni artish – salomatlikni har tomonlama mustahkamlashga qaratilgan choratadbir; davo-profilaktika muolajasi; bunda suvga hollangan dagal sochiq bilan butun gavda yoki uning ayrim qismlari ni tez va kuch bilan artib, keyin teri qizarguncha qur ...

Badarga

Badarga – 1) 19–20-asr boshlarida chor Rossiyasida shaxsni sud orqali yoki mamuriy tartibda biror shahar yoxud muayyan gubernadan uzoqlashtirish. Bunda osha shaxsga mazkur joydan tashqarida istiqomat qilish joyini tanlash huquqi berilgan yoki bun ...

Badaviy

Badaviy – Arabiston yarim orol va Shimoliy Afrika chollarida yashaydigan kochmanchi, yarim kochmanchi arab qabilalari. B.lar Sudan va Shimoliy Afrika, Markaziy Arabiston, Suriya, Iordaniya, Iroq, Misr va boshqa joylarda yashaydilar. Arab tarixchi ...

Badaytoqay davlat qoriqxonasi

Badaytoqay davlat qoriqxonasi – Amudaryoning quyi oqimida, Sulton Uvays toglari etaklarida, daryoning ong sohilida joylashgan qoriqxona. 1971 yilda tashkil etilgan. Maydoni 6462 ga, shundan 3975 ga toqay ormonlari bilan qoplangan. Asosiy vazifasi ...

Badboylar

Badboylar, skunslar – susarlar kenja oilasiga mansub sut emizuvchilar. Anal bezlari yirtqich hayvonlarni chochitadigan juda badboy hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. 9–11 turi, 3 urugi malum. Yol-yol B. tanasining uz. 28–38 sm, moynasi qalin, yumsh ...

Baden maktabi

Baden maktabi – 19 a. oxiri va 20 a. boshidagi neokantchilik yonalishi. Asosiy namoyandalari – V. Vindelband va G. Rikkert Baden yeridagi Freyburg va Xeydelberg universitetlarida dars bergan. Baden maktabi vakillari insoniyat madaniyati manaviy q ...

Badiha

Badiha – xalq ogzaki ijodi ananalari asosida tuyqusdan, birdaniga aytilgan soz, sher yoki qoshiq. Jahon xalqlari ijodida uchraydi. Muayyan asarni ijro yoki qayta ijro etganda ijodkorning unga kiritgan ijodiy ozgartishlari. B. sanatning barcha tur ...

Badiiy akademiyalar

Badiiy akademiyalar – nafis sanat masalalari bilan shugullanadigan ilmiy-ijodiy markazlar, shuningdek oliy badiiy oquv yurtlariOzbekiston hududida qadimda nafis sanat ijodkorlarini uyushtirgan turli markazlar bolgan. Temuriylardan Husayn Boyqaro ...

Badiiy buyumlar

Badiiy buyumlar – chiroyli shakllarda bezatib ishlangan, turli maqsadlarda foydalaniladigan nafis buyum va zeb-ziynatlar. Uy-rozgor anjomlari, kiyim-kechak, mehnat qurollari, badiiy gazlama, gilam, palos, sozana, qurol-aslaha, mebel kabi moddiy m ...

Badiiy gimnastika

Badiiy gimnastika – sport turi, buyum bilann va usiz turli nafis gimnastika va raqs mashqlarini musiqa ostida bajarish boyicha ayollar musobaqalari. Xalqaro sport musobaqalarining hozirgi zamon dasturida kop kurash bitta majburiy va buyumlar bila ...

Badiiy havaskorlik

Badiiy havaskorlik – asosiy ishdan ajralmagan holda jamoa yoki yakka holda ijod qilish; xalq ijodi shakllaridan. Turkistonda faqat yirik shaharlar da musiqa va drama Badiiy havaskorlik togaraklari harbiy va fuqaro yiginlari bilan bir vaqtda tashk ...

Badiiy korgazmalar

Badiiy korgazmalar – sanat asarlarini ommaviy namoyish etish shakli. Korgazma maxsus qurilgan yoki moslashtirilgan binolar da uyushtiriladi. Tomoshabinni asarlar bilan tanishtirishning asosiy shakllaridan, bazan sanat asarlari savdosini uyushtiri ...

Badiiy korgazmalar direksiyasi

Badiiy korgazmalar direksiyasi, Badiiy korgazmalar va panoramalar direksiyasi – muzey maqomiga ega bolgan mustaqil ijodiy ishlab chiqarish muassasasi; Ozbekiston Badiiy Akademiyasi qaramogida. 1959 yilda Toshkentda tashkil etilgan. Badiiy korgazm ...

Badiiy muzeylar

Badiiy muzeylar – tasviriy va amaliy bezak sanati hamda memoriy yodgorliklarni yigish, saqlash, tamirlash, saralash, korgazmalarda namoyish etish, organish, targib etish bilan shugullanadigan, sanatshunoslik yunalishidagi ilmiy marifiy va tadqiqo ...

Badiiy oqish

Badiiy oqish – estrada sanatining bir turi: adabiy asar yoki dramatik parchani omma oldida ijro etib, tinglovchilarga asar mohiyatini badiiytasirchan qilib yetkazish. Otmishda Badiiy oqish xalq baxshilari, ertakchilari, qiziqchilari ijodining aso ...

Badiiy sanoat

Badiiy sanoat – maishiy muhitni bezash uchun xizmat qiladigan amaliy bezak sanati buyumlari ni sanoat usulida tayyorlash. Keng istemol buyumlari ishlab chiqaradigan sanoatning bir qismi bolgan Badiiy sanoat mahsulotlari nafis shakli, bezaklarinin ...

Badik

Badik – folklor janri. Gul, gulafshon, koch-koch deb ham yuritiladi. Kishi tanasiga qizilcha, eshak-yem va boshqa toshmalar toshganda, goyo ularni "daf etish" uchun badikxon lar tomonidan ijro etilgan. Turkiy xalqlarda uchraydi. Asosan, badikxon ...

Badiuzzamon

Badiuzzamon – Xuroson hukmdori. Husayn Boyqaronint tongich ogli, onasi – Marv hokimi Sanjar Mirzoning qizi Beka Sulton begim. B. 1473 yildan Seyiston, keyinchalik Mozandaron hokimi. Astrobod hokimi amir Mogul xiyonatidan song, Husayn Boyqaro uni ...

Badoye ul-lugat

Badoye ul-lugat – Alisher Navoiyning sheriyatini izoxlash uchun tuzilgan ozbekcha-forscha lugat. Muallifi – Tole Hiraviy. 1500-yillarda Sulton Husaynning topshirigiga binoan tuzilgan. "Badoye ul-lugat"da mingga yaqin soz va iboralar berilgan. Haj ...

Badriddin Kashmiriy

Badriddin Kashmiriy – tarixchi, adib, shoir. 1554 yil Kashmirdan Buxoroga kelgan va Joybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom va uning vorislari Xoja Sad va Xoja Tojiddin Hasanning shaxsiy kotibi bolgan. B. K. Abdullaxon II ga bagishlangan "Zafarnom ...

Badriy Abdulla

Badriy Abdulla – ozbek dramaturgi. Rus-tuzem maktabini tamomlab, muallimlik qilgan. 1910-yillarda yevropacha usuldagi yangi ozbek teatrining shakllanishiga hissa qoshgan. Ozining drama truppasini tashkil etdi. 1914–16 yillarda "Juvonmarg", "Ahmoq ...

Badruddin Samovuniy

Badruddin Samovuniy – tasavvuf olimi, qoziaskar. Saljuqiylar naslidan. Bir necha yil Misr sultoni Barquqqa dars bergan. Amir Temur Turkiya sultoni Boyazid I Yildirimga qarshi lashkar tortib Tabrizga kelganida B. S. uning huzurida ulamolar hal qil ...

Karl Maksimovich Baer

Karl Maksimovich Baer – tabiatshunos, embriologiya asoschisi Rossiya geogr. jamoatini tuzuvchilardan biri. B. jojalar embriogenezini, baliklar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilarning embrional rivojlanishini tekshirgan. Embrion ...

Baffin yeri

Baffin yeri – Kanada Arktika Arxipelagiaatk eng yirik orol. Maydoni 476 ming km². Orolda qariyb 3.4 ming kishi yashaydi. Baffin yeri arxey va proterozoy burmalaridan tuzilgan. Shimoliy Amerika qalqonida joylashgan. Sharqiy qirgoqlari baland va fo ...

Bagdod miniatyurasi

Bagdod miniatyurasi – 10 -13-asrlarda arab qolyozmalariga ishlangan rasm va bezaklar, arab mamlakatlarida xalifalik iiqirozidan keyingi davrlarda yuzaga kelgan oziga xos uslub va mazmunga ega bolgan tasviriy sanat turi. Orta asrlarda Yaqin Sharq ...

Bagdodi

Bagdodi – 1) yaxlit taxtalardan yasaladigan eng qadimgi eshik turi. Bu eshik qosh tabaqali bolib, tabaqalarining har birida uchtadan dila boladi, shundan dilali eshik deb ham ataladi. Dilalar handasiy oyma naqshlar bilan bezatiladi. Ozbekiston va ...

Baglon

BAGLON – Toharistonichnt eng qadimgi shaharlaridan biri. Milodning boshlarida u yerda "Podsho Kanishka Muzaffarning ibodatxonasi" joylashgan, uning harobalari Afgonistondagi hozirgi Baglon shahri yaqinida. baland Surx kotal tepaligida saqlanib qo ...

Bahmaniylar

Bahmaniylar – orta asrlarda Hindistonda hukmronlik qilgan sulola. B. sulolasining asoschisi Hasan Zafarxon bolib, Abu Muzaffar Alouddin shoh nomi bilan taxtga chiqqan. Dastlab Gul-bargani, keyin Bidorni oziga poytaxt qilgan. B. davlati Dekan mulk ...