ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 480

Chaturanga

Chaturanga - mil, av. Hindistonda paydo bolgan tafakkur oyini. Qad. Hindistonda qoshin 4 qismga bolingan: jang aravadagilar, filbonlar, otliq va piyoda askarlar. Ch. sipohlari qoshin qismlarini ifodalagan. Qoshinning har bir qismini rojalar boshq ...

Chaurasiya Pandit Xariprasad

CHAURASIYA Pandit Xariprasad - hind sozandasi, zamonaviy hind mumtoz musiqa maktabi vakili. 1957 yildan Hindiston radiosi da sozanda va bastakor, keyinchalik Bombayda yashagan. Ch. Shim. va Jan. Hindiston mumtoz musiqa uslublarini ozlashtirib, ra ...

Ilya Chavchavadze

Ilya Grigoryevich Chavchavadze - gruzin yozuvchisi va jamoat arbobi. Peterburg universitetida tahsil korgan. 1861 yil vataniga qaytib, gruzin adabiyotidagi inqilobiydemokratik yonalishga boshchilik qilgan. 1864 yildan etiboran adabiy faoliyatdan ...

Chavgon

Qad. Sharqda chavgon chorvadorlar oyini sifatida paydo bolgan. Keyinroq otliq askarlarning mashgulotiga aylangan. Sharq xalqlari chavgon topini "goy", egri tayogini "chavgon" deyishgan. Shu bois bu oyin "goychavgon" deb ham atalgan. Bu tarixiy qo ...

Pyotr Ilich Chaykovskiy

Pyotr Ilich Chaykovskiy - rus kompozitori, yirik simfoniyachi, musiqiy dramaturg, dirijyor, pedagog. Peterburg konservatoriyasini tugatgan. Moskva konservatoriyasida prof. Rus musiqa jamiyati Moskva bolimining direktori. 1887 yildan Rossiya, shun ...

Chayon chaqishi

Chayon chaqishi - kishi hayoti uchun xavfli holat. Chayon chaqqan joyda kuchli ogriq seziladi, keyinchalik u qon tomirlari va nerv tolalari orqali butun tanaga tarqaladi. Osha joy qizib, bazan "muzlab" jonsizlanadi, qichishadi, qizarib shishadi, ...

Cheboksari

Cheboksari - RF Chuvashiya Respublikasidagi shahar, respublika poytaxti. Volga daryosining ong sohilida, Cheboksar daryosining Volgaga kuyilish joyida. Cheboksari stansiyasi, avtomobil yollari chorrahasi, aeroport bor. Yirik dare porti. Aholisi 4 ...

Chegara qatlam

Chegara qatlam - suyri jismlarning sirti yaqinida, kanal devorlarida yoki suyuqlikning xar xil tezlikli, trali, yo bolmasa, turlicha kimyoviy tarkibli ikki oqimning bolinish chegarasida suyukdik yoki gazning oqish sohasi. Chegara qatlam nazariyas ...

Chegara qoshinlari

Chegara qoshinlari - davlatning quruqlikdagi, dengiz va daryo dagi chegaralarini himoya qilishga moljallangan qoshinlar. Chegara qoshinlari davlatlar va ular orasida chegara ayirish yuzaga kelgan qad. davrlardayoq malum shaklda mavjud bolgan. Baz ...

Chegaraviy masalalar

Chegaraviy masalalar - berilgan sohada aniqlangan funksiyalarning biror sinfidan bu soxaning chegarasida berilgan shartlarni kanoatlantiruvchi funksiyani topish uchun moljallangan masalalar. Aniq hodisalarni ifodalovchi funksiyalar, odatda, matem ...

Chek

Chek - 1) banqsagi hisobvaraq egasi ning muayyan summadagi pulni biror shaxe ga tolash togrisida bankka yoki kredit muassasasiga yollagan yozma buyrugi, farmoyishi; pul hujjati, kdmmatli qogoz turi. Ch. yoziladigan qotoz belgilangan tartibda rasm ...

Chek (dala uchastkasi)

Chek, pol - tekislangan tuproq va marzalar bilan oralgan dala uchastkasi; sholi ekishda, bostirib sugorishda yoki tuproq shorini yuvishda qollaniladi. Ch.ning kattakichikligi yer nishabi va joy relyefiga bogliq. Yer nishabi 0.0005 dan kichik bols ...

Chek yer

Chek yer - otmishda yerdan foydalanish shakllaridan biri. Orta Osiyoda 20-asrning boshlariga qadar otroq hayot kechiradigan qishloq jamoalariga qarashli, foydalanuvchilarga har yili taqsimlab beriladigan qishloq xojaligi yerlari. Chek yerning unu ...

Chekka nuqta

Chekka nuqta - ishlab turgan porshenli mashina silindrida porshenning oz harakat yonalishini ozgartiradigan eng chekka holati. Porshenning tirsakli val dan eng uzoqlashtan holati yuqori Chekka nuqta, unga eng yaqinlashgan holati pastki Chekka nuq ...

Cheklilik va cheksizlik

Cheklilik va cheksizlik - narsa va hodisalarning qaramaqarshi tomonlarini ifodalovchi tushunchalar. Cheklilik - fazo va vaqtda oz ibtidosi va intihosi bolgan aniq, chegarali obyektlar ni anglatadi. Cheklilik chegarasi obyekt intihosini boshqa oby ...

Cheksiz katta miqdor

Cheksiz katta miqdor - ozgarish jarayonida mutlaq qiymati boyicha berilgan har qanday sondan katta 6olib qoladigan ozgaruvchi miqdor. Cheksiz katta miqdorm. ozgarish jarayonida mutlaq qiymati boyicha avvaldan berilgan har qanday musbat sondan kat ...

Chelak xazinasi

Chelak xazinasi - Samarkand viloyati dagi Chelak shahar xarobasidan topilgan kumush buyumlar. Topilmalar 4 ta kumush idishdan iborat bolib, ulardan biri - sosoniylar davriga oid. Idishda, shahanshoh Peroz tasviri tushirilgan, 2idish qalin bolib, ...

Chellenjer

"CHELLENJER" - AQShning kop marta uchirishga moljallangan, bortida kosmonavtuchuvchisi bolgan transport kosmik kemasi. "Speys Shattl" transport kosmik kema majmuasi tarkibiga kiradi. "CH."ning startoldi massasi 2000 t, uz. 56 m. Ekipaji 7 kishida ...

Chendu

Chendu - Xitoyning markaziy kismidagi shahar, Mintsyazn daryosi vodiysida. Sichuan provinsiyasining mamuriy markazi. Aholisi 9.9 mln. kishi. Transport yollarining yirik chorrahasi. Mamlakatning muhim sanoat markazlaridan. Kop tarmokli mashinasozl ...

Chenla

Chenla - ilk orta ayerlar da Mekong daryosi orta oqimi boylarida yashagan monkxmer qabilalari birlashmasi. 8-asrda Ch.ning songgi xukmdori malika Jayadeva davrida ozaro raqobatda bolgan knyazliklarga parchalanib ketgan. Ch. xukmdori Ishanavarman ...

Chennay

Chennay -Hindistonning jan. qismidagi shahar, Bengaliya qoltigi sohilida. Tamilnad shtatining mamuriy markazi. Axoliyey 6.8 mln. kishi. Iqlimi issiq, yanvarning ortacha trasi 24°, iyulniki 32°. Yiliga ortacha 1200 mm yogin yogadi. Teztez bolib tu ...

Cherenkov-Vavilov nurlanishi

Cherenkov-vavilov nurlanishi, Cherenkov-Vavilov effekti - tez harakatlanuvchi zaryadlangan zarralar biror moddadan otganda sodir boladigan yoruglik nurlanishi. SM.Vavilov tashabbusi bilan P.A.Cherenkov radiyning unurlari tasirida toza suyukliknin ...

Cherepanovlar Yefim Alekseyevich va Miron Yefimovich

CHEREPANOVLAR Yefim Alekseyevich va Miron Yefimovich - otabola rus mashinasozlari va ixtirochi mexaniklari, parovoz ixtirochilari. Zavodchi Demidovlarning krepostnoylari bolishgan. Nijniy Tagildagi zdlarda ishlashgan. Yefim va uning rafiqasiga 18 ...

Cherepitsa

Cherepitsa - asosan, bino tomiga yopish uchun ishlatiladigan kurilish materiali. Ch.larning aksariyati sopol va sementkum krrishmasidan tayyorlanadi. Sopol Ch.lar 1000 - 1100°S trada kuydirish yoli bilan, sementqum qorishmali Ch.lar esa mexanik p ...

Cherik

Cherik - 1) Turk xoqonligi, Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Chingiziylar, Temuriylar, Shayboniylar, Xiva va Buxoro xonliklarida harbiy yurish vaqgida tuman, viloyat, olka va uluslardan oliy hukmdor tomonidan chiqarilgan farmonga muvofiq yigiladigan mu ...

Cheriklar

Cheriklar, choriklar - turkiy qabilalardan biri. "Cherik" etnonimi 8-asrdan buyen malum. Ch. qad. turkiy qabilalardan biri sifatida ilk va songgi orta asrlarda ozbeklar va qirgizlar tarkibida bolganlar. Ch. Fargona qipchoqlarining sari qipchoq uy ...

Cherkessk

Cherkessk - RF QorachoyCherkasiya Respublikasidagi shahar. KrrachoyCherkasiya Respublikasi poytaxti. Kuban daryosi boyida. Cherkessk stansiyasi. Aholisi 116.2 ming kishi. Mashinasozlik, elektrotexnika, kimyo, qurilish materiallari, oziq-ovqat va ...

Chernigov

Chernigov - Ukrainaning Chernigov viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Desna daryosining ong sohilidagi port. Chernigov va avtomobil yollari chorrahasi. Aholisi 305 ming kishi. Shahar togrisidagi dastlabki malumotlar 907 yilgi solnomada qayd eti ...

Dmitriy Chernov

Dmitriy Konstantinovich Chernov - metallurgiya va metallshunoslik sohalari boyicha rus olimi, hozirgi zamon metallshunosligi asoschisi, rus metallurgiya va metallshunoslari yirik ilmiy maktabini yaratgan. Peterburg amaliy texnologiya intini tugat ...

Chervetslar

Chervetslar - koksidlar kenja turkumiga mansub tengqanotli hasharotlar. 250 ga yaqin turi uchraydi. Tanasining uz. 0.5–35 mm. Urgochisi qanotsiz. Erkaklarida bitta oldingi juft qanotlari bor, ogiz apparata rivojlanmagan. Urgochisining ogiz appara ...

Chervyakli uzatma

Chervyakli uzatma - vint va u bilan ilashadigan chervyak gildiragi vositasida ayqash vallarga aylanma harakat uzatadigan mexanizm. Harakat chervyakdagi trapetsional rezba bilan gildirakning yoysimon tishlari orasidagi ilashish kuchi natijasida uz ...

Chexlar

Chexlar - xalq, Chexiyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 10.38 mln. kishi. Chex tilida sozlashadi. Dindorlar - asosan, katoliklar, protestantlar ham bor. Chexiya hududiga slavyanlar 5 - 6asrlarda kelib ornashganlar. Yozma manbalarda ayrim chex qab ...

Chhattisgarh

Chhattisgarh - Hindistonning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 135 ming km². Aholisi 21 mln. kishi. Mamuriy markazi - Raypur shahri Shtat sharqda Jarkxand va Orissa, garbda MadhyaPradesh va Maharashtra, shim. da UttarPradesh shtatlari bilan chega ...

Chiangmay (shahar)

Chiangmay, Chiyengmay - Tailandning shim.garbiy qismidagi shahar, Ping daryosi boyida. Chiantmay changvatining mamuriy markazi. Aholisi 160.2 ming kishi. Transport yollari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Chiangmay hamda ormonchilik ...

Chiapas

Chiapas - Meksikaning jan.sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 73.8 ming km². Aholisi 3.92 mln. kishi, asosan, indeyslar. Mamuriy markazi - TustlaGutyerres shahri Relyefi Tinch okean sohili boylab chozilgan toglardan, markaziy qismida yassitogliklard ...

Chibcha tillari

Chibcha tillari - indeys tillari guruhi ; Markaziy va Jan. Amerikaning Gonduras, KostaRika, Nikaragua, Panama, Venesuela, Kolumbiya, Ekvador, Peru kabi mamlakatlarida tarqalgan. Otgan asr oxiridagi malumotlarga kora, Chibcha tillarida 635 mingdan ...

Chichen-itsa

Chichen-itsa - Yukatan ya.o.ning shim.dagi mayyalarning siyosiy va madaniy markazi. Milodiy 8-asrda barpo etilgan deb taxmin etiladi. 10-asrda tolteklar tomonidan bosib olingan. 11-asr ortalaridan Ch.I. tolteklarning Yukatandagi davlati poytaxtig ...

Chidamlilik

Chidamlilik - buyumlar, mashina va mexanizmlar, bino va inshootlarning muayyan muddatgacha, yani malum chegaraviy holatgacha ishga yaroqliligini saklash xossasi. Buyumlarning Ch. darajasi ularning qanday materialdan yasalganligiga, ularni saqlash ...

Chigirtka

Chigirtka - chigirtkasimonlar katta oilasining gala bolib yashaydigan turlari umumiy nomi. Chigirtka ekinlarining zararkunandasi xisoblanadi. Jan. Yevropa, Jan. va Sharqiy Osiyo, Afrika, Jan. va Shim. Amerika, Avstraliya mamlakatlarida uchraydi. ...

Chigit

Chigit - goza urugi; terib olingan paxtani qayta ishlab olinadi. Terilgan paxta vaznining 55 - 60% Ch. hissasiga togri keladi. Shakli tuxumsimon yoki noksimon, chozinchoq yoki kalta, boyi 1.5–15 mm, eni 1–8 mm, ogirligi 70– 160 mg, 1000 donasinin ...

Chiganoqlilar

Chiganoqlilar, ostrakodalar - qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub umurtqasiz hayvonlarning kenja sinfi. 2000 ga yaqin turi malum. Tanasi ohak bilan toyingan ikki tavaqali chiganoq ichiga joylashgan. 3 juft oyogi bor. Kopchilik Ch.da bitta oddiy, b ...

Chigatoiylar

Chigatoiylar - Chigatoy ulusini idora etgan chingiziy sulola. Chingizxonnint 2ogli Chigatoy ismidan kelib chiqqan. Chigatoy ulusi hukmdorlari: Chigatoyxon 1224 - 42, Qora Huloku Haloku1242-46, 1252, Yesu Munke 1246 - 57, Orqina Ergene xotun 1252- ...

Chigatoy gurungi

"CHIGATOY GURUNGI" - Turkiston jadidlari tomonidan tashkil etilgan madaniymarifiy va ilmiyadabiy tashkilot. Fitrat boshchiligida Toshkentda tuzilgan. Turkiston muxtoriyati hukumatining agdarilishi va Kolesov voqeasi dan keyin asosan Toshkentda fa ...

Chigatoy Tohir

Chigatoy Tohir - faylasuf. Toshkentdagi eski maktabda, keyin yangi usul va rus tuzem maktablarida bilim oldi. Song Ufadagi "madrasai oliya"da, Boku da tahsil kordi. 1922 yil Germaniyaga borib, Xaydelberg universitetida falsafa, sotsiologiya va iq ...

Chigir

Chigir - 1) yuklarni kotarish yoki siljitish uchun moljallangan mashina; barabanga oraladigan polat arqon yordamida amalga oshiriladi. Harakatlantirish turiga kora, dastaki yoki mashina bilan harakatlanadigan, ornatilishiga kora muqim va kochma x ...

Chilangarlik

Chilangarlik - mayda buyumlar ni yasash kasbi; zamonaviy ishlab chiqarish sharoitida turli mexanik amallarni bajarish. Ch. buyumlari avval xonaki hunarmandchilik usullarida ishlab chiqarilgan. Chilangarlar, asosan, ochoq, dam, bozgon, bolga, ombu ...

Chilhujra

Chilhujra - ilk orta asr qorgoni. Tojikistonning Shahriston tumanining jan. joylashgan. 1961 - 66 yillarda qazish ishlari olib borilgan. Qorgon tortburchak shaklda, atrofi qalin devor bilan oralgan, burchaklarida minoralari bolgan4. Qorgon paxsad ...

Chilla davri

Chilla davri - tugruqtn keyingi 6 - 8 haftagacha bolgan davr. Tugruqdan keyingi birinchi soatlar esa ilk chilla davri hisoblanadi. Bu muddatda kop qon ketish holatlari kuzatiladi, shu sababli alohida etibor va kuzatuv talab etiladi. Xalq tabobati ...

Chilladagi septik kasalliklar

Chilladagi septik kasalliklar - chilla davriaa uchraydigan infeksion kasalliklar. Bularni xilmaxil mikroorganizmlar - stafilokokk, streptokokk, ichak tayoqchasi, pnevmokokk, klebsiyella, kok yiring tayoqchasi, gonokokk, anaerob qozgatuvchilar va ...

Chillashir

Chillashir - odamda toxtovsiz ich ketishi, glossit, anemiya, ozib ketish bilan kechadigan kasallik. Asosan, subtropik va tropik iqlimli joylarda uchraydi. Ch. hammada, koproq tuqqan ayollarda chilla davriyaa kuzatiladi. Oqsilli moddalar’ kam, ugl ...