ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 76

Aktualizm

Aktualizm, aktu-alistik metod – Yer taraqqiyotining tarixini organish uchun qullaniladigan qiyosiy-tarixiy metod. A. otmishdagi geologik jara-yonlar hamda ular natijasida roy bergan hodisalar hozirgi zamonda bolayotgan jarayon va hodisalarga oxsh ...

Aktyorlar uyi

Aktyorlar uyi – teatr xodimlarining ijodiy klubi. 1966 yil tashkil etilgan. 1997 yildan "Ozbekteatr" ijodiy ishlab chiqarish birlashmasi qoshida. Aktyorlar uyi da respu-blika sahna ustalari va yosh aktyorlarning ijodiy uchrashuvlari, hisobotlari ...

Aktyorlik sanati

Aktyorlik san’ati – aktyor ijrochiligi, teatr, kino, televideniye va radiola badiiy obraz yaratish san’ati. Aktyor ma’lum rolda oynar ekan, oz qahramoni qiyofasiga kirib, uning fe’l-atvorini, ichki dunyosi va institutilishlarini ifodalaydi. Bunda ...

Akulalar

Akulalar – togayli baliqlar sinfi plastinka ja-bralilar kenja sinfining katta tur-kumi. Tanasi suyri shaklda, suv tubida yashovchi A. yassi, uz. 15–40 sm dan 15–20 m gacha, ogirligi 14 t gacha. Tanasi plakoid tangachalar bilan krplangan. Jabra yo ...

Akusherlik

Akusherlik – klinik tibbiyotning bir sohasi. Homiladorlik, tugruq vaqtida va tugruqdan keyin ayol organizmida sodir boladigan fiziologik va patologik jarayonlarni organadi. Asosiy vazifasi: tugruqqa yordam berish, homiladorlik kasalliklari da tug ...

Akustik filtr

Akustik filtr – ma’lum ta-kroriylik li tovushni ajratib utkazadigan yoki yutib qoladigan akustik qurilma. Eng oddiy Akustik filtr – akustik rezonator. Akustik filtr nazariyasi elektr filtr nazariyasi asosida ishlab chiqilgan. Boshlangich takroriy ...

Akustik kozgu

Akustik kozgu – tushayotgan tovush tolqini uzunligidan chiziqli olchamlari bir necha marta katta bolgan silliq yuzali tovush kaytargich. Mas, dengiz sathi, imorat devori va boshqa Sirtdagi gadir-budurliklarning chiziqli olchamlari tushayotgan tov ...

Akustik olchashlar

Akustik olchashlar – tovush teb-ranishlari tolqinlarini hamda akustik ozgartirgichlar, uskunalar, ma-teriallar, konstruksiya va imoratlarning akustik xususiyatlari kattaligini aniqlash vositalari. Odam, hayvon, hasharot, parrandaning tovush chiqa ...

Akustik qarshilik

Akustik qarshilik, akustik impedans –akustik tizimlar tebranishlarini organish maqsadida kiritiluvchi kompleks qarshilik. Akustik qarshilik tovush bosimining zarra tez-ligiga nisbati bilan aniqlanadi. Bu fizik kattalik elektrotexnikada uchraydiga ...

Akustik rezonator

Akustik rezonator – kichik tirqish yoki naycha orqali tashqi muhit bilan tutashgan idish. Past takroriylikli tebranishlarni oz olchamlaridan ancha katta masofaga tarqatadi. Gelmgols va Reley nazariyalariga kora, Akustik rezonator ni bitta erkinli ...

Akustik shovqin

Akustik shovqin – garmonik bolmagan tovush tolqinlari. Turmushda Akustik shovqin nutq va musiqani togri eshi-tishga xalaqit beruvchi turli tovushlar shaklida uchraydi. Akustik shovqin kuyidagi turlarga ajraladi: 1) qattiq jismlar teb-ranishi nati ...

Akustika

Akustika – fizikaning tovush hodisalarini, ya’ni jismda mexanik tolqinlarning paydo bolishi, tarqalishi va ularni qabul qilish jarayonlarini, tovush hodisasi bilan boshqa fizik hodisalar orasidagi boglanishni organadigan bolimi. Tovushning tarqal ...

Akustika materiallari

Akustika materiallari – tovush yutuvchi va qaytaruvchi materi-allar. Akustika materiallarining tovush yutuvchanligi ulardagi govaklarning yirik-maydali-giga va tutash-tutashmasligiga bogliq. Govak betonlar, kop qatlamli gips tax-talar, akustik su ...

Akustoelektronika

Akustoelektronika – aku-stikaning qattiq jism akustikasi, yarim-otkazgichlar fizikasi va radio-elektronika chegarasidagi qismi. A. radiosignallarni ozgartirish va ularga ishlov berish uchun UT qurilmalarini yaratish prinsiplarini tadqiq qilish bi ...

Akustooptika

Akustooptika – akustikaning fizika bilan texnika orasidagi sohasi; elektromagnitik tolqinlarning tovush tolqinlari bilan ozaro ta’siri organiladi hamda bu hodisalarning texnikada qollanish asoslari ishlab chiqiladi. Yoruglikning tovush bilan ozar ...

Akvalang

Akvalang – odamning suv ostida be-malol nafas olib suzishiga hamda ish-lashiga imkon beruvchi apparat. Fransuz sportchisi J. I. Kusto va muhandisi E. Ganyan ixtiro qilgan. A.dan foydalanuvchi kishi uni orqasiga tasma bilan osib oladi. A.da ogizga ...

Akvarel

Akvarel – rassomlik san’atida ishlatiladigan boyoq va shu boyoq bilan bajarilgan rang-tasvir asari. A.ning oziga xos xususiyati boyoqning tiniq, rangning sofligidir. A. rang-tasvirida oq boyoq ishlatilmaydi– oq qogoz boyoq vazifasini bajaradi. A. ...

Akvarium

Akvarium manzarali baliqlar saqlash va boqish uchun ishlatiluvchi shaffof devorli idishdir. Ba’zan akvariumlarda baliqlardan tashqari suvotlar, suvda ham quruqlikda yashovchilar yoki suvda yashovchi sut emizuvchilar boqilishi mumkin. Akvariumni s ...

Akvarium baliqlari

Akvarium baliqlari – ak-variumda yashab va kopaya oladigan baliqlar. Kopchilik turlari maydali-gi, antika qiyofasi va ajoyib rangi bilan boshqa baliklardan ajralib turadi. Aksariyat Akvarium baliqlari tabiiy sharoitda tro-pik va subtropik olkalar ...

Akvitaniya

Akvitaniya – Fransiyaning jangarbidagi tarixiy viloyat. Qadimda – Rim provinsiyasi. Orta asrlarda – gersoglik, 1137 yil fransuz mulklariga qoshib olingan, 1154 yil ingliz qirollari mulki. 13-asrdan Giyen deb atala boshlagan.

Al-Asmo al-Husno

Al-asmo al-Husno – Allohning ismlari bolib, mazmunan uning sifatlari, fazilatlarini ifodalaydi. Quronda Allohni shu ismlar bilan yodga olish buyuriladi: "Allohning gozal ismlari bordir. Bas, Uni osha ismlar bilan chorlanglar, Uning ismlarida haqd ...

Al-istiqsot

Al-istiqsot – orta asr Yaqin va Orta Sharq falsafasidagi tushun-cha. Moddiy unsurlar – suv, yer, havo va olovni bildiradi. Orta asr Sharq fal-safasida, xususan, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ibn Rushd, Umar Xayyom va boshqa ta’limotlarida barcha mo ...

Al-izoh

"Al-izoh" – haftalik diniy, adabiy, ilmiy, siyosiy jurnal. Toshkentda "Ulamo" jamiyati tomonidan chop etilgan. Birinchi soni 1917-yil 19-iyunda chiqqan. Mudarris Abdumalikhoji Abdunabi ogli muharrirlik qilgan. Maqolalar koproq diniy masalalar boy ...

Al-jabr val-Muqobala (risola)

"AL-JABR val-MUQOBALA" – Sharqda mashhur matematik risola. AlXorazmiy yozib qoldirgan ilmiy yodgorlik. Asarda ikkinchi darajali va chiziqli tenglamalar tasnifi, ularni yechish yollari berilgan, geometrik va algebraik munosabatlar orasidagi boglan ...

Alaliya

Alaliya – bosh miya katta yarim sharlari postlogidagi nutq zonalarining chala rivojlanishi yoki zararlanishi sababli bolalarning tilga kirmasli-gi yoki tuzuk sozlay olmasligi. Bola bo-shining ona qornidaligida yoki tugilish chogida jarohatlanishi ...

Alam

Alam – 1) yalov, tug ; 2) aziz-avliyolar mozorida, qadamjolarida osgan da-raxtlarga osiladigan har xil lattalar. Oldirilgan kishilar qabrida tayoqqa osilgan latta ham A. dey-iladi. A. joy nomlari tarkibida kop uch-raydi ; 3) Eronda har yili otkaz ...

Alanchuq

Alanchuq – Janubiy Ozarbayjon dagi tog yon bagrida joylashgan mustahkam qal’a. A. uch pogona dan iborat, har bir pogonaning qalin va baland devorlari bolgan. A. sosoniylar davrida Vizan-tiyaga qarshi istehkom sifatida bu-nyod etilgan. Keyinchalik ...

Aland orollari

Aland orollari, Axvenanma – Boltiq dengizida, Botnik qoltigiga kiraverishda; 6.5 mingdan ortiq granit orol va qoyalardan iborat. Finlyandiya tarkibida. Maydoni 1.5 ming km². Aholisi 25 ming kishi chamasida. Yer yuzasi sertepa. Iqlimi mo’tadil, de ...

Alanga

"Alanga" – oylik adabiy va badiiy jurnal, 1928–30-yillarda Samarqandda nashr etilgan. Jami 32 soni chiqqan. 1-sonining adadi 5000. "Alanga" lotin alifbosida bosilgan birinchi jurnaldir. Bir oz muddat Botu muharrirlik qilgan. Asosan, tahrir hayati ...

Alanga fotometriyasi

Alanga fotometriyasi – emission spektral analiz turlaridan biri. Asosan eritmalardagi kopgina metallar va nodir yer elementlari atomlari miqdorini ularning alanga spek-tral chiziqlari yoki yollariga qarab aniqlashda qollaniladi. Yoritgich gaz, vo ...

Alangalanish

Alangalanish – yonishni vu-judga keltiruvchi jarayon; yonuvchi moddaning biror issiqlik manbai ta’sirida ot olib, yolqinlanib yonishi. A. yonilgining oz-ozidan ot olishidan farq qiladi; tashqi manba ta’sirisiz qizib ot olish oz-ozidan A. deyiladi ...

Alanlar

Alanlar – mil. 2–9-asrlarda Quyi Volga boyi, Janubiy Uraloldi, Don boyi, Shimoliy Kaspiy boyi mintaqalarda yashagan kabilalar; sar-matlarnipt avlodi. Ozlarini ironlar deb ataydilar, Vizantiya manbalarida alanlar, gruzin manbalarida oslar, rus yod ...

Alanquva

Alanquva – mogullarning afso-naviy ajdodi. Rashiduddinning yozishi-cha, barcha mogul qabilalari Dobunbayon va uning xotini A. dan tarqagan. A. oqila ayol bolib quralas qabilasidan bolgan. Ularning Belgunutoy va Bugunutoy ismli ogillari bolgan. Do ...

Alarix I

Alarix I – vestgotlar qiroli. Frakiyaga bostirib kirgan, Afinani egallagan, Korinf, Argos, Spartani vayron qilgan. Sharqiy Rim imperiyasi imperatori Arkadiy A. bilan sulh tuzib, unga Illirikdagi armiya magistri unvonini bergach, vestgotlar federa ...

Alash orda

Alash orda – qozoq xalqining milliy ozodlik, mustaqillik uchun kura-shiga rahbarlik qilgan milliy partiyasi va muxtor hukumati. 1917 yil 27 aprel- 7 may kunlari Semey viloyati qozoq vakillarining kengashi bolib, unda bolajak Butunqozoq vakillari ...

Alashan

Alashan – Xitoyning shimolidagi chol, Nanshan toglaridan shimoli-sharqda. Maydoni qariyb 170 ming km². A.ning yer yuzasi past toglar, qumli va toshloq yerlardan iborat tolqinsimon tekislik. Katta qum massivlari kochib yuradi, bal. 250 m gacha bar ...

Alaxdash

Alaxdash, deliriy – ong ozgarishining bir turi, voqealarni anglash qobiliyatining buzilishi. A. vaqtida bemor kopincha bezovtalanib, koziga turli-tuman qorqinchli narsalar korinadi, uni ay-blovchi, haqoratlovchi tovushlar eshitadi, ba’zan ozini h ...

Alban qozgoloni

Alban qozgoloni – alban xalqining Turkiya hukmronligidan xalos bolish maqsadida kotargan umumxalq qozgoloni; unda xristianlar bilan birga musulmon aholi ham ishtirok etdi. Shimoliy Albaniyaning togli tumanlarida yashovchi dehqonlarning mart oy-id ...

Albanlar

Albanlar – Albaniya Respublikasining asosiy xalqi. Umumiy soni 6.1 mln. Albaniyada 3.250 mln. kishi, Yugoslaviyada, Ma-kedoniyada, Italiyada, Gresiyada, Rossiya Federatsiyasi va boshqa davlatlarda yashaydi. Tili hind-yevropa tillari oilasiga kira ...

Albatrossimonlar

Albatrossimonlar – boronqushlar turkumining bir oilasi. Tanasining uz. 85–140 sm, qanotlari ingichka, yoyilganda 3.6 m ga yetadi. Havoda qanot qoqmasdan uzoq vaqt ucha oladi, suvda yaxshi suzadi. Havoga tolqinlar choqqisidan yoki qiyadan kotarila ...

Albedo

Albedo – 1) jism sirtidan qaytgan nur energiyasi miqdorining shu sirtga tushayotgan nur energiyasi miqdoriga nisbati. A. jismning nur qaytarish qobiliyatini ifodalaydi. Tushayotgan energiyani batamom qaytaruvchi sirt va mutlaq oq jismning A.si bi ...

Albenis Isaak Manuel Fransisko

ALBENIS Isaak Manu-el Fransisko – ispan kompozitori va pi-aninochisi. Yangi ispan musiqasining asoschisi. Barselona, Bryussel, Buda-pesht, Madridda ta’lim olgan. A.ning ispan musiqa folkloriga murojaati ijodida tub burilish yasadi. Fortepi-ano uc ...

Alberti Leon Battista

ALBERTI Leon Battista –italyan olimi, me’mor, yozuvchi va musiqashunos. Uygonish davrida yashab ijod etgan. Paduya va Bolonyada ta’lim olgan. Rim va Florensiyada yashab ijod etgan. Italyan tilida "Haykal haqida", "Rassomlik haqida", lotin tilida ...

Albinizm

Albinizm – odam va hayvonlar terisi va kozining rangdor pardasida pigmentning bolmasligi. A.– irsiy belgi bolib, pigment sinteziga tosqinlik qiluvchi resessiv genning go-mozigot holatga otishi yoki xloroplastlarda sodir boladigan irsiy ozgarishla ...

Albitssiya

Albitssiya – burchak-doshlar oilasiga mansub daraxt va bu-talar turkumi. 50 ga yaqin turi bor. Asosan tropik va subtropik hududlar da yovvoyi holda uchraydi. Barglari juft patsimon, murakkab, gullari kal-lak topgulga yigilgan. Ozbekistonda A.ning ...

Aldar kosa

Aldar kosa – turkiy xalqlar ertaklaridagi toqima obraz. A. qozoq, ozbek, qirgiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa xalqlar satirik ertaklarida hayotiy kolamda ta’riflanadi, tarixiy shaxs emas. A. K. an’anaviy, qad. obraz bolib, urug, qabilachilik da ...

Aldegidlar

Aldegidlar, RCHO – moleku-lasida organik radikal va vodorod atomi bilan boglangan karbonil guruhi bolgan organik birikmalar. Al-degid guruhi ning qanday radikal bilan birikkanligiga qarab toyingan, toyinmagan, aromatik va geterotsiklik A. bolishi ...

Aldol kondensatlanish

Aldol kondensatlanish, aldol kondensatsiya – ikki molekula aldegidning ozaro birikib, tarkibida aldegid va alkogol guruhi bolgan moddalar, ya’ni aldollar hosil qilishi. Aldol kondensatlanish ilk bor 1872 yilda nemis kimyoga-ri A. Vyurs tomonidan ...

Aldosteron

Aldosteron – buyrak usti bezi post qavatining gormoni; kortikostero-idlarp mansub, kortikosteron hosilasi. Mol. m. 360.48. Kortikosteroid faollikka ega. Dezoksikortikosterondan 100–120 marta faolroq. A. organizmda minerallar almashinuvini, natriy ...

Aleatorika

Aleatorika – 20-asr ikkinchi yarmida Yev-ropa kompozitorlik ijodida dodeka-foniyaning qat’iy qonun-qoidalariga qarshi yuzaga kelgan oqim. Uning zamirida tasodifiylik dan ijodiy foydalanish yotadi. A. asarlarida kom-pozitorlar ba’zan ijrochilarnin ...