ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 78

Almashlab ekish

Almashlab ekish – qishloq xojaligi ekinlarini dalalar va yillar boyicha il-miy asoslangan navbatlab ekish. Tuproq unumdorligini ta’minlash va ekinlarning hosildorligini oshirishning samarali tadbiri hisoblanadi. Almashlab ekish – dehqonchilik tiz ...

Almashlab ulash qurilmasi

Almashlab ulash qurilmasi -suyuqlik, gaz yoki elektr toki yolini ozgartirishga imkon beruvchi qurilma. Gidravlik, pnevmatik yoki elektr Almashlab ulash qurilmasi q. boladi. Suyuqliklar va gaz Almashlab ulash qurilmasi q. kop yolli kran, ventil va ...

Almashtirish

Almashtirish – xossalari har xil boladigan ikki toplam elementlarini bir-biriga mos qoyish. Mac, X toplamning har bir x ele-mentiga Y toplamning tola aniqlangan u elementa mos qoyiladi. Kopincha A. deb ayni bir toplamning x va y=f ele-mentlari or ...

Almashuvchan ozaro tasir

Almashuvchan ozaro ta’sir – ayniy zarralarnit bir-biriga alohida ta’sir korsatishi. A.o.t. zarralarning diskret harakteristikalari va tolqin funksiyasiga bogliq. Kopchilik hodisalar ga A.o.t. sabab boladi. Ayniy zarralar ti-zimida ular ornining j ...

Almat

Almat – Rossiya Federatsiyasining Tatariston Respublikasidagi shahar. Zay daryosi ning chap sohilida. Minnibayevo temir yol stansiyasidan 18 km shimoli-sharqda. Chistopol, Bugulma va boshqa shaharlar bilan avtomobil yoli orqali boglangan. Aholisi ...

Aloe

Aloe, aloy – loladoshlar oilasiga mansub doim yashil, kup yillik otlar turkumi. Tro-pik va subtropik mintaqalarda osadi. Qariyb 180 turi ma’lum. A. turlari gultuvakda ham ostiriladi; ularning bargi semiz, sersuv, qalin va tikanli. A. bargidan oli ...

Alohida fikr

Alohida fikr – sud hukmi, qarori yoki ajrimini chiqarishda boshqa sudyalar xulosasiga qoshilmay qolgan sud a’zosining yozma fikri. OzR JPK 472-moddasiga binoan, hukm su-dya tomonidan chiqarilgan bolsa, uni sudyaning yakka ozi, sud tarkibi tomo-ni ...

Aloqa

Aloqa – turli vositalar yorda-mida axborotlarni uzatish va kabul ki-lish; xalq xojaligining pochta, tele-fon, telegraf, radio, televideniye va boshqa orqali axborotlarni uzatish va qabul kilishni ta’minlaydigan tarmogi. A. jamiyatning ishlab chiq ...

Aloqa kabeli

Aloqa kabeli – axborotlarni turli tok chastotalarida uzatish uchun moljallangan kabel. Aloqa kabeli orqali tele-grammalar, fototasvirlar, telefon sozlashuvlari, televizion eshittirishlar, hisoblash markaziga kelgan statik ma’lumotlar va boshqa uz ...

Aloqa kanali

Aloqa kanali – uzatuvchi mos-lamadan qabul qiluvchi moslamaga turli ma’lumotlar uzatishni ta’minlovchi texnik qurilmalar toplami. Uzatuvchi moslama axborotni signalga aylantirib, Aloqa kanalining kirish qismiga uzatadi, qabul qilingan signal boyi ...

Aloqa liniyasi

Aloqa liniyasi – sig-nallarni uzatkichdan qabul qilgichga tarqatuvchi texnik qurilmalar va fizik muhitlar yigindisi. Aloqa kanalining tarkibiy qismi. Kop kanalli aloqa tizi-mida ixchamlashtiriladi va bir vaqtning ozida kop kanalga taalluqli bolad ...

Aloqa uzeli

Aloqa uzeli – 1) telegraf, telefon, pochta orqali yuboriladigan xabarlar oqimini birlashtirish va taqsimlash uchun xizmat qiladigan aloqa tarmogining tarkibiy qismi. Tarmoq Aloqa uzeli elektr aloqa tarmoqlarining tuzi-lishiga muvofiq 3 xilga: tel ...

Aloqa yoldoshi

Aloqa yoldoshi – qit’alararo kop kanalli radiotelefon, fototele-graf, telegraf va televizion aloqalari ornatish maqsadida uchirilgan kosmik aloqa yoldoshi. Aloqa yoldoshi faol va suct retranslyator bolishi mum-kin. Aloqa uzoqligi yoldoshning Yer ...

Alouddin Xalji

Alouddin xalji, Alouddin Muhammadshoh I – Dehli sul-tonligi hukmdori. Ama-kisi Jaloliddin Xaljini xiyonatkorona oldirib taxtni egallagan. Sal-tanatni mustahkamlab, hududini ken-gaytirgan. Yagona mamuriy tizimni joriy qilgan, soliqlarni tartibga s ...

Alp (bahodir)

Alp – 1) qadimgi turkiy xalqlarda ikki qoshin ortasidagi jang boshla-nishidan avval yakkama-yakka olishuvda ishtirok etuvchi bahodir jangchi, mu-boriz. A.lar qoshinning zarbdor kuchi hisoblangan va ularning soni uncha kop bolmagan. A.larning qahr ...

Alp mintaqasi

Alp mintaqasi – toglardagi tabiiy balandlik mintaqasi, asosan mo’tadil va subtropik kengliklarda, aksari tog-otloq landshaft tipidan iborat. Subalp mintaqasidan yuqorida joylashgan toglarning balandroq qismida Alp mintaqasi nival mintaqasi bilan ...

Alpinizm

Alpinizm, sport turi, turli murakkab tosiqlardan otib tog choqqilariga kotarilish. Alpinizm uch sinfdan – traverslar, murakkab chiqish va baland toglarga kotarilishdan iborat. Alpinizm sport turi bolibgina qolmay, kam organilgan toglarni ilmiy ta ...

Alt

Alt – ovoz va soz turi; 1) xor yoki vokal an-samblda partiya, xonanda bolalar yoki ayollar ning past ovozi. Tenordan yuqori yozi-ladi; 2) xonanda ogil bolalarning past ovozi; 3) skripkasimon sozlar guruhiga mansub 4 torli kamonli soz, shaklan skr ...

Altamira

Altamira – Ispaniyaning San-tander viloyatidagi qoyatosh rasmlari saqlangan gor. 1875 yildan ispan arxeolo-gi Marselino Sautuola topib organgan. Gorda rang-barang boyoqpar bilan ishlangan hayvonlar ning tasvirlari topilgan. Suratlarning uz. 2.2 m ...

Alteratsiya

Alteratsiya – 1) musiqada asosiy tovushqator pogonalarini ozgartirish; uning ba-landligini chorak, yarim yoki butun tonga balandlatish yoki pastlatish. 2) gar-moniyada A. tovushqatordagi noturgun pogonalarni xromatik ozgartirish orqali tuzuk tort ...

Alternariozlar

Alternariozlar – osimliklarning zamburugli kasalli-klari. Ekinlarda A.ni Alternaria tur-kumiga mansub zamburuglar qozgatadi. Kasallangan osimlik toqimalari ustida saprofit zamburug – alternariya toq jigarrang duxobasimon dog-gubor hosil qilib riv ...

Stepan Altunin

Stepan Titovich Altunin – injenergidrotexnik, Ozbekiston fanlar akademiyasi muxbir a’zosi, texnika fanlari direktori, professor, Ozbekistonda xizmat korsatgan irrigator. Moskva suv xojaligi injenerlari institutini tugatgan. Orta Osiyo irrigatsiya ...

Alufa

Alufa, ulufa – 1) harbiy qoshin va lashkar ixtiyorida-gi ot-ulov uchun aholidan toplanadigan natural soliq. Choparlar va elchilarning ot-ulovlari ham A. orqali yigilgan yem-xashak bilan ta’minlangan. Jangchilarga beriladigan maosh ham A. deb atal ...

Alveolalar

Alveolalar – 1) oddiy va murakkab bezlarning shira ajratuvchi pufakchalari – alveolyar bezlarning oxirgi qismlari. Bezlardagi A.da shiralar yigilganda bakalga oxshasa, shiralari chiqqandan song naysimon shaklda boladi. Opka bronxlarining oxirgi q ...

Alvon

ALVON – 1) turli ranglar majmui. Chunonchi, bir joyda jamlanib, kozga tashlanib turgan bir necha rangdagi qogozlarni – A. qogoz deyiladi; 2) qizil tus, qizil rang; 3) qizil rang gazlama. A. koylak – qizil matodan tiqilgan koylak. Shior yoki biror ...

Alxesiras konferensiyasi

Alxesiras konferensiyasi – Ispaniyaning Alxesiras shahrida Germaniyaning tashabbusi bilan chaqirilgan xalqaro konferensiya. Marokashdagi Fransiya-Germaniya raqobati 1905 yilda Marokash janjalini keltirib chiqardi. Alxesiras konferensiyasining cha ...

Alyasa

Alyasa – Qur’onda zikri kel-gan 25 paygambardan biri. "Bani Is-roil" qabilasidan chiqqan. Rivoyat qilinishicha, A. Ilyos ga amakivachcha bolib, unga iymon keltirgan, kayerga bor-sa birga borgan. Ular birgalikda "Bani Isroil" qavmini butlarga sigi ...

Alyor

Alyor – xalq qoshiqlarining bir turi, otmishda jora lar dav-rasida qadah tutib aytilgan. Kosagul qolida boza yoki may toddirilgan qadah tutib, davradagilarga: "Alyor bolsin-ay, Xojam yor bolsin-ay, Xojam bergan bu davlatga dushman zor bolsin-ay", ...

Alyuminatlar

Alyuminatlar – alyuminat kislo-talar ning tuzlari, alyuminiy oksidning boshqa metallar bilan hosil qilgan kimyoviy birikmalari, umumiy formulasi R. Tabiatda eng kop tarqalgan. Ishqoriy metallarning A. suvda yaxshi eriydi. A. turli sohalarda ishla ...

Alyuminiy ftorid

Alyuminiy ftorid, A1F3 – ftorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 3100 kg/m3, suvda oz miqdorda eriydi. Alyuminiy ftorid kislotada yaxshi eriy-di. Alyuminiy ftorid alyuminiy gidroksid A13ni vodorod ftorid ning 15% li eritma ...

Alyuminiy qotishmalari

Alyuminiy qotishmalari - asosiy qismi alyuminiydan iborat qotishmalar. Alyuminiy qotishmalari alyuminiyga Si, Si, Mg, Zn, Mn, Ni, Fe, Ti va boshqa elementlarni alohida-alohida yoki ma’lum kombinatsiyada qoshib suyuqlantirish yoli bilan tayyorlana ...

Alyuminiy sulfat

Alyuminiy sulfat, A123 -sulfat kislotaning alyu-miniyli tuzi, rangsiz kristall modda; oddiy sharoitda A12318H2O oq rangli kristallogidrat holida boladi. 100 g suvda 36.15 g eriydi, spirtda eri-maydi. Kristallogidrat qizdirilganda asta-sekin suvin ...

Alyuminiy xlorid

Alyuminiy xlorid – xlorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 2440 kg/m 3, qutbli molekulalardan tuzilgan orga-nik erituvchilarda va suvda yaxshi eriydi. Suvli eritmalarda uning oq-sargish rangli kristallogidrata AlCl3-6H 2 O ...

Alyuminiy-organik birikmalar

Alyuminiy-organik birikmalar – alyuminiyning uglevodorod qoldigi bilan bevosita boglanishidan hosil bolgan metallorganik birikmalar. Alyuminiy-organik birikmalarda alyuminiy bir, ikki yoki uchta uglevodorod qoldigi bilan boglan-gan bolishi mumkin ...

Alyuminiylash

Alyuminiylash, alitir-lash -yuqori temperaturada ishlatiladigan polat va choyan buyumlarning sirtki qatlamini 0.02–1.2 mm gacha alyuminiyga toyintirish. Ularning 1100° temperaturagacha kuyindi bardoshliligini va oksidlanishga qarshilik xossasini ...

Alyuminotermiya

Alyuminotermiya, alyumo-termiya – metallar oksidlarini alyuminiy bilan kaytarib metall va qotishmalar olish usuli; biror metall oksidi bilan metall holidagi alyuminiyning kukun aralashmasi yuqori temperaturada qizdirilsa, 3000° gacha issiqpik ajr ...

Alyumosilikatlar

Alyumosilikatlar – tarkibida alyuminiy va kremniyning kompleks anionlari bolgan silikatlarning umu-miy nomi. Kompleks anionlarga, anortit Ca"Al2SiOJ, va gilli minerallar; slyu-dalar kiradi. Tarkibida kristalizatsion suv va – ON guruhi bolmagan ta ...

Amadu Jorji

AMADU Jorji – Braziliya yozuvchisi. "Karnaval mamla-kati" nomli ilk romanida shahar ziyolilari va mulkdorlari hayotidagi salbiy hodisalarni hajv qilsa, "Ka-kao", "Ter" romanlarida batraklar va ishchilar hayoti hikoya qilinadi. "Jubiaba" romanida ...

Amal

Amal – 1) mansab, lavozim, hunar; 2) me’morlikda kopincha eski imoratlarda me’mor yoki ustaning dastxati shu soz bilan boshlanadi. "Amali usto." kabi; 3) hisoblashdagi tort A.– qoshish, olish, kopaytirish, bolish; 4) tibbiyotda ta’-sir qilish. Ma ...

Amaliy agroelektronika

Amaliy agroelektronika – fan va texnikaning maxsus elek-tron qurilmalar, tizimlar va elektron hisoblash texnikasini yaratish, ularni qishloq xojaligi ishlab chiqarishida qollash bilan shugullanadigan yonalishi. Asosiy vazifalari: tuproqning fizik ...

Amaliy astronomiya

Amaliy astronomiya – astro-metriyannt astronomik kuzatishlar vositasida vaqt, geografik koordinatalar va turli yonalishdagi azimutlarni aniqlovchi, ularning ozgarishini organuvchi bolimi. Amaliy astronomiya geodeziya va hari-tografiya ehtiyojlari ...

Amazonka pasttekisligi

Amazonka pasttekisligi -Janubiy Amerikada, yer sharidagi eng katta payettekislik. Maydoni 5 mln. km² dan ziyod. Gviana togligi bilan Braziliya togligi oraligida, And toglaridan Atlantika okeanigacha chozilgan. Janubiy Amerika platformasining sine ...

Amazonkalar

Amazonkalar – 1) kad. yunon af-sonalaridagi jangchi ayollar. Rivoyatlarga kora, A. Kichik Osiyoda va Azov dengizi qirgoklarida yashagan va naslini saqlash maqsadida qushni qabila erkaklari bilan yilda bir marotaba jinsiy munosabatda bolganlar. Ul ...

Ambistomasimonlar

Ambistomasimonlar – dumli amfibiyalar oilasi. 35 turi bor. Shimoliy Ameri-kada tarqalgan. Faqat 1 turi Tailand va Dirma toglarida uchraydi. A.ning boyi 30 sm cha, salamandraga oxshaydi. Suvga yaqin zax joylarda yashaydi, lekin tuxumini bahorda su ...

Ambliopiya

Ambliopiya – koz optik sistemasi, tor pardasi yoki koruv nervi tolasining bir yoki ikki tomonlama shikastlani-shi natijasida korishning pasayishi. Shikastlanish koruv analizatorining koz kosasidan boshlab to bosh miyagacha bolgan yollaridan qaysi ...

Ambroziya

Ambroziya – 1) qoqidoshlar oilasiga mansub bir yillik va kop yillik otlar turkumi, 30 ga yaqin turi bor. Amerika, Osiyo, Yevropa, Afrika va Avstraliya hamda Tinch va At-lantika okeanlaridagi kopgina orollarda tarqalgan. Qozogiston, Shimoliy Kavka ...

Ambulatoriya

Ambulatoriya – qatnab davo-lanadigan kichik tibbiy muassasa. A.lar koproq qishloq joylarida tashkil eti-ladi. Unda asosiy kasalliklar muta-xassislari ishlaydi. Shu bilan A. poli-396klinikadan farq qiladi. Ma’lumotlarga qaraganda, Turkistonda A. g ...

Amenoreya

Amenoreya – olti oy va undan koproq muddat hayz kormaslik. Agar ayol ilgari hayz kormagan bolsa, birlamchi, oldin hayz korib yursa-yu, ma’lum vaqtdan song hayz qoni uzoq vaqtgacha yoki butunlay toxtab qolsa, ikkilamchi A. boladi. Fiziologik A. ba ...

Amensalizm

Amensalizm – orga-nizmlar ortasidagi ozaro munosabatlarning bir turga foydali, ammo ikkinchi turga zararli shakli. Mas, kemiruvchilar uyasida yashaydigan kana, burga va boshqa hasharotlar kemiruvchilar ortasida yuqumli kasalliklar tarqatuvchi man ...

Amerigo Vespuchchi

Amerigo Vespuchchi – floren-siyalik dengiz sayyohi. Ispaniya va Portugaliya flotida xizmat qilgan. 1499 va 1501 – 02 yillarda Janubiy Amerikaning shimoliga uyushtirilgan ekspeditsiyalarda qatnashgan. V. birinchi bolib, u yerlar dunyoning yangi qi ...