ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 80

Arsamux I

Arsamux I – qadimgi siyovushiylar sulola-sidan bolgan xorazmshoh. A. I va uning nomidan xotini zarb etgan tangalar xo-razmiy yozuvi bitilgan eng dastlabki tangalar hamda xorazmiy yozuvining eng qadimgi yodgorligidir. Bu tangalarda A. I choqqi qal ...

Arsenal

Arsenal – quruqlikdagi qoshinlar va harbiy dengiz qoshinlari qurol-yaroglarini yasaydigan, tuzata-digan, saqdaydigan joy. Arablardan fransuzlarga, song ruslarga va boshqa tillarga otgan. Moskvadagi A. 1584 yildan mavjud. Peterburgdagi A. Pyotr I ...

Arsenidlar

Arsenidlar – metallarning margimush bilan hosil qilgan birikmalari. A. yuqori temperaturada eriydigan qattiq va ogir moddalardir. Ishqoriy metallarning A.i suvda parchalanib, arsin va ishqor hosil qiladi. Boshqa metallar A.i faqat kislotalarda er ...

Arshakiylar

Arshakiylar – Parfiya podsholari sulolasi. Sulolaga Kaspiy dengizining janubi-sharqiy qismida yashagan parn qabilasining boshligi Arshak asos solgan. Beruniy Arshakiylarni Xorazmning mifologik qahramoni Siyovushdan tarqagan deb hisoblaydi. Bu sul ...

Arshi alo

Arshi a’lo – buyuk taxt. Islom aqidasiga kora, Arsh Yer, osmonlar, yul-duzlar va Kursiydan ham katta hajmdagi mavjudot. Alloh yaratgan barcha narsadan u buyuk va kattadir. Qur’oni Karim oyatlarida Arshi alo togrisida 23 joyda bayon etiladi. Mas. ...

Arslonbob (kurort joy)

Arslonbob – Fargona tizmasi bilan Boyboshota tizmasining qoshilgan joyida 1400 m balandlikda joylashgan kurort joy. Qirgiziston Respublikasi Osh viloyatining Bozorqorgon tumani hududida. Bu yerdan Fargona tizmasining qorli choqqilaridan boshlanad ...

Arslontov

Arslontov – Qizilqumdagi uch tizmadan iborat yemi-rilgan qoldiq toglar. Janubi-garbdan shimoli-sharqqa yonalgan. Eng baland joyi 698 m. A. Qizilqumdagi boshqa past toglar kabi atrofi eol qumlar bilan oralgan. A. zamini silur, devon davrlarining s ...

Artaboz

Artaboz – axomaniylarning ba’zi sarkardalari ismi: 1) Kserksning sarkardasi. Kserksning miloddan avvalgi 480 yil Yunonistonga qilgan yurishida Plateya jangi paytida qoshin qanotlaridan biriga qomondonlik qilib, jang tugamasdanoq tor-mor etil-gan ...

Artakserks

Artakserks – Axomaniylar su-lolasidan bolgan Eron shohlari. A. I Dasti uzun, miloddan avvalgi 465 – 424 yillarda hukmronlik qilgan. Otasi – Kserks I fitna natijasida oldirilgach, taxtga otirgan. Hukmronligining dast-labki yillarida Axomaniylar da ...

Artel

Artel – fuqarolarning bir-galikda xojalik faoliyati yuritish maqsadlarida tuzgan ixtiyoriy uyushmasi shakllaridan biri. Aksariyat hollarda A. atamasi mehnat jarayonlarini bir-galikda bajarish uchun tuzilgan shir-katlarga yoki oz a’zolari mehnatin ...

Artemiya

Artemiya – jabraoyoqlilar turkumiga mansub qisqichbaqasimonlarning bir turi. Uz. 0.8 – 1 sm. Erkagining antennasi tutuvchi organga aylangan bolib, kuyikish dav-rida urgochisini ushlab turish uchun xiz-mat qiladi; antennalari ipsimon, tuxum xaltas ...

Arteriyalar

Arteriyalar – yurak va aortaaan chiqib, 651opka alveolalarida kislorodga boy-igan qonni barcha a’zo va toqimalarga eltuvchi qon tomirlar. Arteriya qoni odam vafotidan song vena tomirlariga otib ketadi. Shu sababli Gippokrat ar-teriya tomirlaridan ...

Artezian qudugi

Artezian qudugi – artezian suvlari chiqadigan burgi qudugi. Yer osti suvlaridan xalq xojaligida foy-dalanish maqsadlarida qaziladi. Artezian qudugi artezian suvli qatlamning joylashish chuqurligiga qarab ayrim hollarda 3000 – 5000 m ga yetishi mu ...

Artezian suvlari

Artezian suvlari – bosim ta’sirida bolgan yer osti suvlarining bir turi, suv otkazmaydigan qatlamlar oraligida hosil boladi, ular ochilganda suv burgi quduqlardan fontan shaklida otilib chikddi. Artezian suvlari Yevropada birinchi marta Fransiyan ...

Artikl

Artikl – ba’zi tillarda otning oldida kelib, aniqlik ma’nolarini bildiradigan old qoshimcha. Bir xil tillarda A. kelishik, jins va sonda ozgarmaydi, ayrim tillarda ozgaradi. Orta Osiyo mumtoz adabiyotida arabcha ar-tikli otlar oldidan kelib, aniq ...

Artikulyasiya

Artikulyasiya – 1) tilshunoslikda: muayyan tovushni hosil qilishda nutq muchalarining harakati, holati, ishtiroki; 2) musiqada: asarni sozda yoki ovoz bilan ijro etish usuli. A.ning asosiy turlari: legato va stakkato. Ulardan tashkari portamento, ...

Artilleriya

Artilleriya – 1) qoshin turi; 2) qurollar turi; 3) artilleriya qurollari haqidagi fan.Dengiz, havo va quruqlikdagi A.ga bolinadi. Dengiz A.si oz navbatida qirgoq va kema A.siga, havo A.si bal-listik va taktik xususiyatiga kora zam-barak, gaubitsa ...

Artilleriya tayyorgarligi

Artilleriya tayyorgarligi – hujum oldidan dushmanning ot ochish vositalari, jonli kuchlar, mudofaa in-shootlari va boshqa nishonlarni artilleri-yadan ot ochib yoq qilish, vayron etish. Artilleriya tayyorgarligi jangning umumiy maqsadiga, dush-man ...

Artishok

Artishok – kop yillik va bir yillik sabzavot ekini. Orta den-giz mamlakatlarida 10–11 turi osadi. Fransiya, Italiya, Hindiston, Jazoir va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Rossiyaning jan, Moldaviya, Ukrainada ti-kanli A. turi koproq ekiladi. A. juda ...

Artist

Artist – dramatik spektakl, kinoda rollar, opera va balet partiyalari, estrada konserti va sirk nomerlari ijrochisi. Teatr va kinoda aktyor, aktrisa deb ham yuritiladi. Keng manoda sanatning muayyan sohasidagi ijodkor.

Ivan Artobolevskiy

Ivan Ivanovich Artobolevskiy -mexanika sohasidagi olim, akademik, texnika fanlari doktori, professor, Mashina va mexanizmlar nazariyasi asoschilaridan biri. Moskva oliy oquv yurtlarida, MDUda ishlagan. Artobolevskiy mexanizmlar tasnifini rivoj-la ...

Arton

Arton, Abbat Arton – olxori navi. Vatani Fransiya. Daraxti ortacha kattalikda, tarvaqaylamay tikroq osadi. Bar-gi ortacha, nashtarsimon. Guli oq. Ozidan changlanadi. Mevasi yirik, tu-xumsimon, sirti silliq, usti gubor bilan qoplangan, binafsha-qi ...

Artrit

Artrit – bogimlarning yalliglanishi. Asosiy kasallik yoki boshqa kasallik belgisi bolishi mum-kin: bir yoki bir necha bogim zararlanadi. In-feksiya, moddalar almashinuvining bu-zilishi, lat yeyish, surunkali kasalli-klar va boshqa sa-bab boladi. ...

Artroz

Artroz – bogimning distrofik surunkali kasal-ligi. Moddalar almashinuvi va ichki sekresiya bezlari faoliyatining buzili-shi, bogimlarning shikastlanishi, sha-mollash, intoksikatsiya, infeksion ka-salliklar oqibatida kelib chiqadi. Tor poyabzal ki ...

Artur afsonalari

Artur afsonalari – Uels da istiqomat qiluvchi keltlarning rivoyatlari; koplab she’riy asarlarga mavzu bolgan. Bularga asos qilib orttlarning qirollaridan biri – qirol Artur prototipi olingan. U anglo-sakslar istilosiga qarshi muvaffaqiyatli kuras ...

Aruba

Aruba – Janubiy Amerikaning shimoliy qirgogi yaqinidagi orol. Shamolsiz orollar todasiga kiradi. Maydoni 190 km². Balandligi 188 m gacha. Aholisi 67 ming kishi, asosan negrlar va mulatlar. Ni-derlandiya Antil o.lari tarkibida. 1986 yil 1 yanvarda ...

Arvoh kapalaklar

Arvoh kapalaklar, brajniklar – kapalaklar oilasi. Yoyilgan qanotlarining uz. 2 – 20 sm dan oshadi, tanasi yogon, sigarasimon, qanotlari boshqa kapalaklarnikiga nis-batan kalta va ingichka, kuchli muskullar bilan ta’minlangan. Hartumi uzun, ayrim ...

Arvohi pir

Arvohi pir – shogirdning mustaqil usta bolish uchun ustozning roziligini olish va otmish pirlar "arvohini shod etish" maqsadida otkazadigan ziyofati, yigini.Kosiblar an’anasiga kora, Arvohi pir ni yirikroq kasb ahllari, chunonchi ipakchilikda toq ...

Arxangelsk

Arxangelsk – shahar, Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati markazi. A. Rossiyadagi eng yi-rik dengiz va daryo portlaridan biri. Aholisi 410 mingdan ziyod. Yirik temir yol tuguni. A.ning asosiy qismi Shimoliy Dvina daryosining sohillarida va d ...

Arxegon

Arxegon, arxegoniy – yosin, qirqquloq va ochiq urugli osimliklarning urgochi jinsiy or-gani. Kopchilik osimliklarda shakli kozasimon. A. yetilgach, boynining ichki qismida joylashgan hujayralar yemiri-lib, ularning ornida naycha hosil boladi. A.n ...

Arxeologiya ekspeditsiyalari

Arxeologiya ekspeditsiyalari – moddiy madaniyat yodgorliklarini dala-tadqiqot yoli bilan organish uchun tashkil qilinadigan ekspeditsi-yalar. Ularni ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oquv yurtlari, muzeylar va ulkashunoslik togaraklari tashkil et ...

Arxeologiya haritagrafiyasi

ARXEOLOGIYA HARITAGRAFIYA-SI – tarixiy haritagrafiyaning max-sus tarmogi; arxeologiya ma’lumotlari asosida turli xildagi tarixiy voqea va hodisalarni grafika asosida haritaga tushirish. Arxeologiya haritagrafiyasi tuzishda: a) arxeologik ma-daniy ...

Arxeologiya yodgorliklari

Arxeologiya yodgorliklari – arxeologik tadqikotlarning ob’ekti bolib xizmat qiluvchi, yerning usti va ostida saqlanib qolgan qadimgi inshootlar va buyumlar. Arxeologiya yodgorliklari moddiy tarixiy man-balar bolib, ularni organish bilan kishilik ...

Arxeologiyaning ish uslubi

Arxeologiyaning ish uslubi – moddiy madaniyat yodgorliklari mavjud joyning tabiiy geografik tu-zilishiga va ulardagi tarixiy-maishiy holatga qarab tadqiqot ishlarini bel-gilash: 1) arxeologik axtarish dan iborat bolib, unda ma’lum joyda qaysi tur ...

Arxeopteriks

Arxeopteriks, arxeornis, dastlabki qush – qushlarning eng qadimgi, qirilib ketgan urugi, kaltakesakdumlilar kenja sinfiga ki-radi. Zagizgon kattaligidagi bitta turi ma’lum. A. patlarining izi dastlab 1860 yil, toliq skelet qoldigi esa 1861 yil Ba ...

Arximed aksiomasi

Arximed aksiomasi – beril-gan ikki kesmaning kichigini bir necha marta takrorlab, har doim kattasidan kattaroq kesma hosil qilish mumkin-ligi togrisidagi aksioma. Arximed aksiomasi ni yuzalar, hajmlar, sonlar va boshqalarga ham tatbiq qilish mumk ...

Arximed qonuni

Arximed qonunining formula korinishi: F A = ρ g V, {\displaystyle {F}_{A}=\rho {g}V,} bu yerda ρ {\displaystyle \rho } – suyuqlik yoki gazning zichligi, g {\displaystyle {g}} – erkin tushish tezlanishi, V {\displaystyle V} bolsa – botirilgan jism ...

Arximed vinti

Arximed vinti – Arximed ix-tiro qilgan suv chiqaruvchi mashina. Arximed vinti ikki to-moni ochiq silindr quvur bolib, oqiga vint kanali hosil qiluvchi vintli yuza ornatilgan. Arximed vinti ning bir uchi suyuklik-ka tushirilib, ikkinchi uchi suyuq ...

Arximitsetsimonlar

Arximitsetsimonlar – gifi bolmagan yoki juda suct rivojlangan tuban zamburuglar sinfi. 350 ga yaqin turi bor. Asosan bir hujayrali va bir yadroli organizmlar, zoospora orqali kopayadi, faqat ayrim turlarigina ri-vojlanishning boshlangich davrlari ...

Arxitektonika

Arxitektonika – san’at, kopincha me’morlik asarlarining asosiy va ikkinchi darajali qismlarining ozaro mutanosibligi. A. qonunlari tizimi sifatida ozaro muno-sabatda bolgan qismlarning uygunligi, mutanosibligi va muvofiqligini ifo-dalaydi. Mac, B ...

Arxiv

Arxiv – 1) hujjatlar saqlanadigan joy; 2) idoralar, tashkilotlar, shuning-dek ayrim shaxslar ish faoliyati davomida toplangan hujjatlar majmui. Qadimgi ozbek davlatlarida 3–4-asrlardayoq mar-kazlashgan hamda xususiy hujjatxonalar mavjud edi; temu ...

Arxozavrlar

Arxozavrlar – su-dralib yuruvchilar kenja sinfi. Yuqori perm davridan ma’lum. Bosh suyagida 2 ta chekka suyagi va koz oddi tuynugi boladi. Chanoq suyagi 3 yoki 4 nurli. Te-risi qalin sovut bilan qoplangan. A. mezo-zoy erasida yer yuzida keng tarq ...

Aryavarta

Aryavarta – Shimoliy Hindistonning markaziy qismining qadimgi hindlar tomonidan ata-lishi. Qadimgi hindlarning tasavvuricha, A. mamlakatida Hindistonning boshqa xalqlariga qaraganda "olijanob" ki-shilar yashagan. Bunday qarashlar bejiz bolmagan, ...

Arzamas

Arzamas – Rossiya Federatsiyasi Nijniy Novgorod viloyatidagi shahar. Temir yol tuguni. Aholisi 112.8 ming kishi. Mashinasozlik, atom reaktorlari ishlab chiqarish, yengil sanoat, oziq-ovqat sanoa-ti, qurilish materiallari korxonalari bor. Pedagogi ...

Arzami

Arzami – xalq seleksiyasida yara-tilgan ertapisharorik navi. Orta Osiyo orik navlarining Zarafshon guruhiga kiradi. Daraxti kuchli osadi, keng shox-shabbali; bargi ortacha, toq yashil, siyrak tukli. Guli oq, chetdan changlanadi. Me-vasi yirik, du ...

Arzhovli

Arzhovli – xonga arzga kelgan 616kishilar qabul qilingan joy. 1830 – 38 yillar Xivada Olloqulixon buyrugi bilan qurilgan Toshhovlining bir qismi. Hovlining ichki qismiga gir aylangan ayvonli boloxonalar solingan.Hovlining torida esa taxt uchun ma ...

Arzirum

Arzirum – Turkiyaning shimoli-sharqidagi shahar. Arzirum elining ma’muriy markazi. Aholisi 242 ming kishi. Temir yol stansiyasi, avtomobil yollari tuguni, oziq-ovqat, toqimachilik, konchilik, mebel va metallsozlik korxo-nalari bor; vagon va lokom ...

Asalari

Asalari, bolari - arilar oilasining bir turi. Asalari vatani Janubiy Osiyo hisoblanadi. Hozirgidavrda janubiy kengliklardan Chekka Shimolgacha tarqalgan. Asalarilar, asosan, oila bolib yashaydi. Bir oila bir ona, bir necha ming ishchi va bir nech ...

Asalari biti

Asalari biti – togarak chokli kaltamoylovlilar kenja sinfi braulidlar oilasiga mansub pash-sha. Uz. 1.4 – 1.5 mm. Qanotlari bolmaydi. Asalari kommensali hisoblanadi. Asalarilar tanasida, asosan kokragi bilan qorni oraligida tishchali tirnoqlari y ...

Asalari borisi

Asalari borisi, filant – kovlovchi arilar oilasiga mansub xasha-rot. Uz. 17 mm gacha, yerdagi kovaklarga, kopincha uncha katta bolmagan jarli-klarga uya quradi. Urgochisi oz naslini falajlangan arilar bilan boqadi yoki ular yiqqan nektardan foyda ...