ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 83

Audiyensiya

Audiyensiya – davlat va ja-moat arboblari tomonidan chet el di-plomatik vakillarining rasmiy qabul qilinishi. Xalqaro huquqda A.– dav-lat boshligining diplomatik vakilni qabul qilishi. Bir davlat vakilining oz ishonch yorligini yoki chaqirib olis ...

Aura

Aura – tutqanoq talvasasi tutishidan oldingi holat. Turli korinishda sezgilar buzilishi sifatida namoyon boladi. Sensor A.sida badanning ayrim joylarida ogriq, noxush sezgi, uvishib qolish, bir narsa ormalayotgandek sezgi va hokazo seziladi. Kori ...

Austerlitz jangi

Austerlits jangi – 1805 yilgi Rossiya – Avstriya -Fransiya urushi paytida Austerlits shahri yaqinida Ros-siya-Avstriya qoshinlari bilan Fransiya qoshinlari ortasidagi hal qiluvchi jang. Napoleon I boshchiligidagi fransuz ar-miyasi M. I. Kutuzov q ...

Autogen mashq

Autogen mashq, autotrening – ichki a’zolar funksiyasi, harakat faoliyati buzilganda oz-ozini ishontirish va oz-ozini boshqarish orqali shu holatdan forig bolishga olib keladigan psi-xoterapiya usuli. Ne-mis olimi I. Shuls tomonidan taklif qilinga ...

Auyeski kasalligi

Auyeski kasalligi, soxta quturish kasalligi – hayvonlarda markaziy nerv sistemasi va nafas organlarining shikastlanishi belgilari bilan otadigan virusli yuqumli kasallik. Auyeski kasalligi bilan barcha sut emizuvchilar va qushlar kasallanadi. Kas ...

Avangardizm

Avangardizm – 1) 20-asr adabiyot va san’atida qator zamonaviy oqimlarning umu-miy shartli nomi. A. tarafdorlari ada-biyotni va san’atni tubdan yangilashni, uning shakli va ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirishni oz oldilariga maqsad qilib qoygan, ...

Avanssena

Avanssena – peshsahna, parda bilan orkestr orni orasidagi joy. Opera va balet spek-takllarida A.dan keng foydalaniladi. 1Drama tomoshalarida esa parda oldida otadigan kichik sahnalarni korsatish uchun xizmat qiladi. A.dan orinli foy-dalanish deko ...

Avar xoqonligi

Avar xoqonligi – Pannoniya dagi avarlarning davlat birlashmasi. Garbiy turk xoqonligining aso-sini tashkil etgan, boshida avarlar tur-gan yirik kabilalar uyushmasi Orta Osi-yodan Kaspiy boyining garbidagi dashtlarga, songra shimoliy Qora dengiz b ...

Avariyadan qutqarish tizimi

AVARIYADAN QUTQARISH TI-ZIMI – kosmik kemani orbitaga olib chiquvchi raketada biror avariya holati yuzaga kelganda kema ekipajini qutqarish uchun qollaniladigan kema bortidagi maxsus apparatlar. Agar shun-day holat startda yoki uchish trayektori- ...

Avarlar (millat)

Avarlar – Dogistonda va Ozarbayjonning shimoliy garbiy qismida yashovchi yerlik xalq. A. va ularga yaqin xalqlarning umumiy soni Rossiya Fede-ratsiyasida 544 ming kishi. A. is-lom dinining sunniy oqimiga mansub. Avar tilida sozlashadi. 19-asrning ...

Avaz Otar uy-muzeyi

Avaz otar uy-muzeyi – adabiy-memorial muzey. Avaz tavalludining 100 yilligi munosabati bilan Ichan qal’ada u yashagan uy ornida qurilgan binoda ochil-gan. Muzey oldida shoirga haykal ornatilgan. U 4 xonadan iborat: 1- xonaga Avaz asarlaridan namu ...

Avazxon

Avazxon – "Gorogli" turkumi dostonlaridagi yetakchi obrazlardan biri. Turkumga kiruvchi "Avazxon", "Gulqizoy", "Intizor", "Malika ayyor", "Mashriqo", "Zulfizar", "Botakoz", "Qunduz bilan Yulduz", "Sarvinoz", "Balogardon", "Avazning arazi" kabi do ...

Avderrayting

Avderrayting -1) qimmatbaho qogozlarni ochiq obuna boyicha vositachilar orqali tarqatish. Odatda vositachilik vazifasini investi-siya banklari yoki kompaniyalari bajaradi. Qimmatbaho qogozlar katta miqdorda chiqarilgan paytda bunday kompaniyalar ...

Aventin bloki

Aventin bloki – Italiyada fashistlar diktaturasiga qarshi kurashgan antifashistik partiyalar bloki. Sotsialist deputat, antifashist Mateotti fashistlar tomonidan oldirilgach, muxolifiyatdagi deputatlar bundan gazablanib, parlamentdan chiqib ketad ...

Averroizm

Averroizm – arab mutafakkiri Ibn Rushd va uning ta-rafdorlarining falsafiy ta’limoti. A. vakillari orta asr va ilk Uygonish davrida Aristotel, Forobiy, Abu Ali ibn Sino falsafasining ilgor tomonlarini rivojlantirdi. A. musulmon aqidachiligi va ka ...

Avgust (imperator)

Avgust – Rim imperatori, Yuliy Sezarning nabira jiyani, vasiyatiga kora ogil qilib olingan. A. huquqi cheklanmagan hokim bolib olgach, senat unga avgust degan faxriy unvon ber-gan. Sezarning olimidan song boshlan-gan fuqarolar urushi ni Aksiy yon ...

Avgustin Avreliy

Avgustin Avreliy, Avliyo Avgustin – xristian dini ilohiyotchisi, "cherkov otalari"dan, adib, faylasuf. Katolitsizm aqidalarining shakllani-shiga ta’sir korsatgan. Gippon shahri usku-fi martabasiga erishgan. Diniy-falsafiy ruhdagi qator va’z va ri ...

Aviadesant artilleriya qurilmasi

Aviadesant artilleriya qurilmasi – havo-desant qoshinlari tarkibida harakat qiladigan oziyurar jangovar mashina. Asosan ot ochish quvvati, zireushligi bilan ajra-lib turadigan, ozicha harakat qila ola-digan maxsus mashina hisoblanadi. Turli ob’ek ...

Aviadesant tanki

Aviadesant tanki – harbiy desant qoshinlari tarkibida turli maqsadlarda foydalaniladigan, butun-lay zirxlangan, ixcham, har qanday sha-roitda yurishga moljallangan jangovar mashina. Ogirligi 7–8 t. Desant tushiriladigan joyga Aviadesant tanki sa- ...

Aviagorizont

Aviagorizont – haqiqiy ufq vaziyatini korsatuvchi giro-skopik asbob. Aviagorizont samolyot yoki boshqa uchish apparatining kondalang va boylama ogish burchaklarini korsatadi. Rotori giroskop bilan boglangan mil sun’iy ufqni korsatib turadi. Rotor ...

Aviamodelchilik

Aviamodelchilik – uchish apparati modellarini yasash va uchirish. A. yoshlar texnik ijodi turlaridan biri. Uchmay-digan va uchadigan modellar bilan shugullanadigan xillari bor. Uchadigan model uchish tarzi, olchami, dvigatelining turiga qarab erk ...

Aviatrassa

Aviatrassa – fuqaro havo flo-tining turli samolyotlari va vertolyotlari muntazam ravishda qatnaydigan havo yoli. A.da aerodromlar va boshqa vosi-talar 9 boladi. Fuqaro aviatsiyasida samolyot hamda vertolyotlar, odatda, A. boylab uchadi. Ba’zan ay ...

Avitellinozlar

Avitellinozlar – avitellina urugiga mansub tasmasi-mon chuvalchanglar keltirib chiqaradigan kasalliklar guruhi. A. qoylar va tuyalar orasida uchraydi. Orta Osiyoda, jumladan Ozbekistonning Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari-da, Qoraqalpogisto ...

Avj

Avj – 1) On ikki maqom majmuasidagi ma’lum sho’ba nomi. 2) Musiqa asarining yuqori pardalardagi choqqisi, kulminatsiya do-irasi, ya’ni musiqa asarining eng baland registrdagi davomli kuy tuzilmasi. Maqomlarning cholgu va ay-niqsa aytim bolimlari, ...

Avlakogen

Avlakogen – yoriqlar bilan chegaralangan chuqur va kambar korinishdagi platforma ichki chiziqli suriluvchan zona; "A" terminini 1960 yilda N. S. Shatskiy taklif etgan. U A.ni platformadagi ikkita bir xil zona oraligidagi murakkab strukturali egat ...

Avliyo

Avliyo – tasavvufda Allohning zoti va sifatlarini yaxshi bilgan, uning buyruqlarini baja-rib, gunoh ishlardan ozini saqlovchi, dunyo lazzati va shahvoniy ishlardan yuz ogiruvchi kishi. A. sozi "aziz" sozi bilan birga ham ishlatiladi. Mas, "aziz-a ...

Avliyoota qoramol zoti

Avliyoota qoramol zoti – sut uchun boqiladigan zot. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida Qirgizistonning Talas vodiysi va Qozogistonning Avliyoota uyezdi da jaydari zotlarni golland qoramol zoti bilan cha-tishtirishdan olingan avlodlarni ozaro urchit ...

Avlos

Avlos – yunon puflama sozi. Rimda va Orta den-giz havzasi mamlakatlarida tarqalgan, silindrsimon shakldagi 3–4 teshikli ikkita naychadan iborat bolgan. Keyinchalik teshikchalari 15 taga yetgan, ba’zilari suriluvchan halqa bilan beki-tilgan. Turli ...

Avometr

Avometr, ampervoltommetr – ozgarmas va ozgaruvchan tok zanjirlarida tok kuchi, kuch-lanish va qarshilikni olchaydigan uni-versal kuchma asbob. A.larning olchash chegaralari turlicha boladi. Ular mag-nitoelektrik va togrilagich tizimlarda yasaladi ...

Avrelian

Avrelian, Lutsiy Domitsiy – Rim imperatori. Du-nay legionlari tomonidan imperator deb e’lon qilingan. A. Rim imperiyasi chegaralarini tiklagan; getlarni Dunay ortiga uloqtirib tashlagan, alemannlarni Resiya va Italiyadan siqib chiqarib, Galliyani ...

Avstraliya floristik dunyosi

Avstraliya floristik dunyosi – Yer yuzidagi floristik dunyolardan biri. Unga Avstraliya qit’asi kiradi. Avstraliya floristik dunyosi d. oziga xosligi, juda qadimgiligi va endemlarga boyli-gi bilan ajralib turadi. Chunki mezozoy erasida Avstraliya ...

Avstraliya gozasi

Avstraliya gozasi – yovvoyi goza turi. Geno-mi S3, xromosomalar soni 2p/26. Birinchi marta F. Myuller ta’riflab bergan. Avstraliyada keng tarqalgan. A.g. kop yillik buta, boyi 1–1.5 m gacha. Po-yasi ingichka, kalta tuklar bilan qoplangan. Kosakla ...

Avstraliya merinosi

Avstraliya merinosi – may-in junli qoy zoti. 18-asrda Avstrali-yada olingan. Avstraliya merinosi qochqorlarining ortacha vazni 60–70 kg, sovlikdariniki 35– 40 kg, qochqorlaridan 5.5–6.5 kg, sovliqlaridan 4–5 kg jun qirqib oli-nadi. 50–60% toza ju ...

Avstraliya tillari

Avstraliya tillari – Avstraliya tub aholisining tillari. Papua tili, miriam va tasman tillari bundan mustasno, tola organilmagan. Tillarning umumiy soni 200 dan 600 gacha deb hisoblanadi. Avstraliya tillari hududiy belgiga kora quyidagicha tasnif ...

Avstraliya zoogeografik oblasti

Avstraliya zoogeografik oblasti – quruklikdagi zoogeogra-fik oblastlardan biri. Avstraliya zoogeografik oblasti o. Avstra-liya qit’asi, Tasmaniya, Timor, Yangi Gvineya, Bismark va Solomon arxipela-glari hamda boshqa birqancha orollarni oz ichiga ...

Avstraliyaliklar

Avstraliyaliklar – 1) Av-straliya aborigenlari; anchasi mustamlakachilar tomonidan qirib tashlangan. Qisman, rezervatsiyalar deb e’lon qilingan chol zonalarida yashaydi. A. katta ekvatorial irqqa mansub. Bu irqdagilar qora tanli, keng burunli, yu ...

Avstralopiteksimonlar

Avstralopiteksimonlar – odamsimon may-munlarning qirilib ketgan kenja oi-lasi. 3 turi – zinjantrop, parantrop, pleziantrop ma’lum. Pliotsen oxiri va pleystotsen boshlarida yashagan. Suyak qoldiqlari dastlab 1924 yilda Janubiy Af-rikaning Kalahari ...

Avstriya Milliy banki

Avstriya Milliy banki – Av-striyaning markaziy davlat banki. Kat-ta shaharlarda bolimlari va 7 filiali bor. Bosh idorasi Venada. 1922 yilda Av-striya-Vengriya banki negizida tashkil etilgan. Aktivlari summasi 223.2 mlrd. avstriya shillingi. Pul m ...

Avstriya-Fransiya urushi

Avstriya-Fransiya urushi – Fransiyaning Yevro-padagi hukmronligini sindirib, oz mustaqilligini saqlab qolish maqsadida Avstriyaning Fransiyaga qarshi urushi. Avstriya urushdan oddin Angliya bilan ittifoq tuzdi. Avstriya armiyasining asosiy qismi ...

Avstriya-Italiya urushi (1848–1849)

Avstriya-Italiya urushi – 1814–15 yillardagi Vena kongressi qarorlariga kora, Lom-bardiya va Venesiyada ornatilgan Av-striya hukmronligiga qarshi Italiya xalqining milliy ozodlik urushi. 1848 yil 18 martda Milanda Avstriya zulmiga qarshi qozgolon ...

Avstriya-Italiya urushi (1866)

Avstriya-italiya urushi – Italiyaning Avstriya hukmronligiga qarshi milliy ozodlik urushi. Bu vaqtda Italiyada birlash-tiruvchilik harakati yana kuchaygan va Italiya asosan birlashgan edi. Lekin avstriyaliklar qol ostidagi Venesiya viloyati va Pa ...

Avstriya-Prussiya urushi

Avstriya-Prussiya urushi – Avstriya bilan Prussiya ortasida kopdan beri davom etib kelgan janjalga barham bergan, Germaniyani birlash-tirishda qaysi nemis davlati hukmron bolishi mumkin degan masalani hal etgan urush. Prussiya kansleri Bismark ur ...

Avstriya-Turkiya urushlari

Avstriya-Turkiya urushlari – Bolqon yarim orolning shimoliy qismi va Vengriya qirolligi hududiga egalik qilish uchun olib borilgan urushlar. Turk qoshinlari Vena shahrini qamal qilishi bilan boshlangan. 1540–47, 1551-62, 1566–68, 1660–64 yillarda ...

Avstriya-Vengriya imperiyasi

Avstriya-Vengriya imperiyasi – Avstriya va Vengriyaning hukmron sinflari ortasidagi bitim asosida 1867 yilda Avstriya imperiyasini qayta tuzish natijasida tashkil topgan dualistik monarxiya. Bu monarxiya: Avstriya va Vengriya qirolligi dan tashki ...

Avstriyaliklar

Avstriyaliklar – xalq, Avstriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 8.8 mln. kishi. A. nemis tilida sozlashadi. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – katolik, oz qismi – protestant. Avstriya yeridagi eng ilk qabilalar: il-liriylar, keltlar, retlardir. Mil ...

Avtarkiya

Avtarkiya – mamlakatning oz-ozini ta’minlash qoidasiga asoslangan, boshqa mamlakatlar bilan iqtisodiy aloqalardan uzilib qolgan biqiqit xojalik yuri-tish siyosati. A.ning asosiy vositalari: mamlakatga kiritiladigan tovarlar uchun yuqori cheklovch ...

Avtobachi

Avtobachi – Karmana-Navoiy va Buxoro vohalari oraligidagi pla-to. Zarafshon daryosining shimolida joy-lashgan. A. Zarafshonning qadimgi allyuviy yotqiziklaridan tashkil topgan. Allyu-vial yotqiziqlarni Zarafshon daryosi kesib otib, shimolida A. v ...

Avtoblokirovka

Avtoblokirovka – temir yol, korxona va sexlardagi harakat va texnologik ja-rayonlarni boshqarishda ishtirok etuvchi avtomatik asboblar guruhi. A. yordamida poyezdlarning harakatini, korxonadagi apparat va mexanizmlarning ishini xavf-siz olib bori ...

Avtoelektron emissiya

Avtoelektron emissiya – metallar va yarimotkazgichlarda kuchli elektr may-doni ta’siridagi elektron emissiya. Avtoelektron emissiya elektronlarning metall vakuum chegarasidagi potensial tosiqdan tun-nel orqali otishi natijasidir. Kuchli elektr ma ...

Avtoelektron proyektor

Avtoelektron proyektor, avtoelektron mikroskop, elektron pro-yektor –avtoelektron emissiya asosida tasvir beruvchi asbob. Katodning sirti kichikligi tu-fayli uning sirtida juda katta elektr maydon kuchlanganligi hosil boladi, natijada proyektorii ...