ⓘ Abiotik omillar, muhitning abiotik omillari – muhitning tirik organizmlarga ta’sir etuvchi no-organik omillari majmui. Abiotik omillar kimyoviy, fizikaviy omill ..

                                     

ⓘ Abiotik omillar

Abiotik omillar, muhitning abiotik omillari – muhitning tirik organizmlarga ta’sir etuvchi no-organik omillari majmui. Abiotik omillar kimyoviy, fizikaviy omillarga bulinadi. Tirik organizmlar turi, zoti yoki navining uz are-ali chegarasidagi soni va taqsimlanish darajasi organizmlarning yashashi uchun zarur hisoblangan, ammo eng kam miqdordagi cheklangan Abiotik omillar ga bogliq. Tirik organizmlar taraqqiyot jarayoni-da muhitning Abiotik omillar ta’siriga moslashib boradi. Omillardan ayrimlarining ortiqcha yeki kamligi tirik organizmlarning osishi va rivojlanishiga salbiy ta’sir korsatadi.

Ekologik sistemalarning abiotik olik omillariga quyidagilar

kiradi:

1. Iqlim omillari.

2. Tuproq omillari.

3. Topografik omillar.

Iqlim omillariga harorat, yoruglik, suv kiradi. Biz quyida osha omillarning tirik organizmlarga ta’sirini korib chiqamiz. Harorat Yerdagi organizmlarning yashashi, rivojlanishi va

tarqalishiga katta ta’sir korsatuvchi eng muhim abiotik omillardan biridir. Hayotiy jarayonlar tor harorat diapazonida kechadi. Kopchilik osimlik va hayvonlar sovuq haroratli sharoitda nobud boladi yoki anabioz hamma kimyoviy jarayonlarning juda susayishi yoki toxtashi holatiga otadi. Ammo Antarktidada – 70°C sovuqda ham suvotlari, ishayniklarning ayrim turlari, pingvinlar yashay oladi. Yerda hayotning eng yuqori chegarasi 50–60°C ga tengdir. Bunday haroratda fermentlar faolligi buziladi va oqsillar ivib oladi. Lekin geotermal buloqlarda ayrim mikroorganizmlar 70–80°C da ham yashay olishi kuzatiladi. Osimliklar va kopchilik hayvonlar tana haroratini bir xil saqlay olmaydi. simliklarning sovuqqa chidamliligi hujay – ralarda qand miqdorining kopligi va hujayra shirasi konsentra – tsiyasining ortiq yoki suvning kamligiga bogliq. Tana haroratini saqlay lish xususiyatlariga kora hayvonlar issiq qonlilar va sovuq qonlilarga bolinadi. Sovuq qonlilarga umurtqasizlar, baliqlar, suvda hamda quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar iradi. Ular tana haroratini bir xil saqlay olmaydi. Muhit haroratining kotarilishi bu organizmlarda fiziologik jarayonlarning tezlashishiga olib keladi. Muhit haroratining ma’lum iapazondan pasayishi metabolik jarayonlarning susayishiga va organizmlarning olishiga sabab boladi. Evolutsiya jarayonida issiq qonli organizmlar tashqi muhit haroratining juda eng ozgarishidan qat’i nazar, oz tana haroratini doimiy holatda saqlashga moslashgan. Issiq qonlilarga qushlar va sutemizuvchilar kiradi. Qushlarning tana harorati 40°C dan uqoriroq, sutemizuvchilarniki esa 37–40°C atrofida saqlanadi.

Tana haroratining doimiy saqlanishi ikki xil mexanizm asosida amalga oshadi. Kimyoviy mexanizm oksidlanish-qaytari lish reaksiyalarining jadalligiga bogliq bolib, markaziy nerv sistemasi tomonidan reflektor usulda idora qilinadi. Tana haroratini bir xil saqlashda tort kamerali yurakning paydo bolishi, nafas sistemasining takomillashishi ham katta hamiyatga ega bolgan. Issiqlikni ozgartirmay saqlashning fizik mexanizmlari qalin jun, patlar, teri osti yog kletchatkasi, teri bezlarining paydo bolishiga, qon aylanishining nerv istemasi orqa idora qilish mexanizmlarining paydo bolishiga bogliqdir. Hayvonlarning tashqi muhit harorati ozgarishiga moslanish mexanizmlaridan biri migratsiya, ya’ni qulay aroratli joylarga kochib otishidir. Kitlar, ba’zi qushlar, baliqiar, hasharotlar va boshqa hayvonlar yildavomida migratsiya qiladi. Sovuq qonlilarning ayrim turlari harorat pasayganda oki keskin kotarilganda karaxt bolib qoladi. Issiq qonlilarning ayrim vakillari oziq yetishmasa yoki muhit harorati pasaysa, uyquga ketadi ayiqlar, borsiqlar. Bunda moddalar lmashinuvi susayadi, lekin tana harorati deyarli pasaymaydi. Mikroorganizmlar, osimliklar va tuban hayvonlarning haroratga moslashishlaridan biri ularning anabioz holatiga tishidir. Mikroblar anabioz holatida sporalar, sodda hayvonlar esa sistalar hosil qiladi. Yoruglik. Ekosistemalarda kechadigan jarayonlarni asosan quyosh energiyasi ta’minlaydi. iologik ta’sir nuqtayi nazaridan olganda quyosh nuri uch xil spektrga: ultrabinafsha, korinadigan, infraqizil nurlarga ajratiladi. Atmosferaning yuqori chegarasida quyosh doimiyligi eb ata – ladigan quyosh nurlanishining quvvati 1380 W/m2 ga tengdir. Ammo Yer yuzasiga yetib keladigan quyosh nurlanishining quvvati birmuncha kamroqdir, chunki oruglikning bir qismi atmosferada yutiladi va qaytariladi. Atmosferaning yuqori qatlamlaridan otib, Yer yuzasiga yetib keluvchi quyosh nurlarining tolqin uzunligi taxminan 0.3–10 km ga tengdir. Ultra – binafsha nurla rining juda kam qismigina yer yuzasiga yetib keladi. Ultrabinafsha nurlarning tolqin uzunligi 0.30–0.40 mkm ga teng bolganligi va yuksak imyoviy faolligi tufayli tirik hujayralarni jarohatlashi mumkin. Lekin ultrabinafsha nurlar organizmlar uchun kam miqdorda zarur hisoblanib, foydali ta’sir korsatadi. Ular D vitaminining, koz tor pardasi pigmentining va teri pigmentining hosil bolishiga ta’sir korsatadi. Korinadigan nurlarning tolqin uzunligi 0.40– 0.75 mkm ga teng bolib, Yerga yetib eluvchi quyosh nurlarining 50 foiziga yaqinini tashkil etadi. Hayvon va osimliklarga har xil tolqin uzunliklaridagi nurlar turlicha ta’sir korsatadi. Har xil hayvonlar bir-biridan rangni orish qobiliyati bilan farq qiladi. Bu xususiyat, ayniqsa, primatlarda yaxshi rivoj langan. Korinadigan nurlar osimliklarda fotosintez jarayonining amalga oshishida katta ahamiyatga ga. Ammo fotosintez uchun faqat 1 foiz korinadigan nurlar sarflanadi, qolgan qismi esa qaytariladi yoki issiqlik sifatida tarqaladi. Osimliklarda fotosintez jadalligi yoruglikning ptimal darajasiga yoruglik toyinishiga bogliq. Bu optimal darajadan otilganda fotosintez sekinlashadi. Osimliklar korinadigan nurlarning har xil spektrlarini fotopigmentlar orqali zlashtiradi. Tolqin uzunligi 0.75 mkm dan yuqori bolgan infraqizil nurlarni odam kozi ilgamaydi, ular tirik organizmlar qabul qiladigan quyosh energiyasining 49 foizga yaqinini ashkil qiladi. Infraqizil nurlar asosiy issiqlik manbayidir. Tik tushadigan quyosh nurlari tarkibida ular, ayniqsa, kop boladi. Yoruglikka bolgan talabiga kora osimliklar yorugsevar, oyasevar, soyaga chidamlilarga bolinadi. Yorugsevar osimliklar yaxshi yoruglik tushadigan ochiq joylardagina rivojlana oladi. Ularda fotosintez jarayoni jadal kechadi. Chollarda ala chollarda osadigan ovvoyi piyozlar, lolalar shular qatoriga kiradi. Soyasevar osimliklar sa aksincha, kuchli yoruglikni yoqtirmaydi, doimiy soya oylarda osadi. Bunday simliklarga ormonlarda osadigan aporotniklar, moxlar kiradi. Soyaga chidamli osimliklar soya oyda ham, yaxshi yoritilgan joylarda ham bemalol osaveradi. ularga qayin, ragay, an daraxtlari, ormon yertuti, binafsha abi osimliklar kiradi. Yoruglikning hayvonlar uchun sosan informativ ahamiyati mavjuddir. Sodda hayvonlarda oruglik sezuvchi xususiyat lib, u orqali fototaksis yoritilgan omonga harakatlanish amalga oshadi. Kovakichlilardantortib deyarli hamma hayvonlarda yorugiik sezuvchi a’zolarmavjud.

                                     
  • majmui. Ekologik omillar 2 katta guruh - abiotik omillar va biotik omillarga bo linadi. Ekologiyada cheklovchi omillar tushunchasi ham mavjud, ular tarkibiga
  • va 782ekologiya ekologiyaning har xil muhit omillarining asosan abiotik omillar alohida turlarga va populyatsiyalarga ta sirini o rganadigan bo limi
  • yaqindan bo ladi. Biotik omillar har xil turdagi tirik organizmlarning o zaro ta siridan iboratligi bilan muxitning abiotik omimarchdan farq kiladi. Organizmlarning