ⓘ Atom reaktori – atom yadrosining boshqariladigan zanjir reaksiyasini amalga oshirish uchun moljallangan qurilma. Atom reaktori sanoat energiyasi ishlab chiqaris ..

Grafit-gazli reaktor

Grafit-gazli reaktor - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit, issiqlik tashigich sifatida gaz ishlatiladi. Gazni yuqori t-ragacha qizitib, G g. r.li AES ning f. i. k.ni 40% va undan yuqoriroqqa kotarish mumkin.

Grafit-suvli reaktor

Grafit-suvli reaktor - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit bloklari, issiqlik tashigich sifatida suv ishlatiladi. Kuvvati bir necha GVt. .GRAFIYA yun. grapho - yozaman - qoshma soz tarkibiy qismi bolib, quyidagi mano ifodasini beradi: tavsiflash, yozib olish, chizma, tasvir va h. k.; terminlar - fan nomi, tarkibiy qismi, aks ettirish, nimanidir namoyon etish usuli nomi, shuningdek, shunday usuldan foydalaniladigan korxona nomi tarkibiy qismi sifatida qollaniladi.

Issiqlik reaktori

Issiqlik reaktori - yadro yoqilgisining bolinish reaksiyasi kopincha issiklik yoki sekin neytronlar bilan vujudga keladigan yadro reaktori. I. r. ning tez reaktorlardan farqi I. r. ning faol zonasida neytronlarni samarali sekinlashtirgich borligidir. Bu muhitda yadro yoqilgisi tabiiy uran yoki 235U, 239U, yohud 233U ham boladi. Ozaklarida yadro yoqilgisi bolgan issiklik ajratuvchi elementlardan tashqari bu zonada yutuvchi elementlari bolgan boshqarish sterjenlari joylashtiriladi. Aktiv zonali neytronlar qaytargich bilan oraladi. Yadro yoqil-gisini sovituvchi issiklik eltgichlar sifatida, a ...

Gomogen reaktor

Gomogen reaktor - yadro yonilgisi bilan sekinlatkich gomogen aralashma hosil qiladigan atom reaktori. Bunda aralashma yadro yonilgisi bilan sekinlatkichning suyuq eritmasidan yoki zarralar suspenziyasidan iborat bolishi mumkin; suspenziyadagi zarralar olchami esa neytronlarning erkin yugurish uzunligidan ancha kichik boladi. Energetika maqsadlari uchun moljallangan qaynar reaktorda kukunsimon uran bilan suv aralashmasi bir jinsli sistemani tashkil qiladi. G.r.da maxsus issiq,lik eltuvchilar ishlatilmaydi. G.r. aktiv zonasidagi issiqlik ikki usulda: shu zonaga ornatilgan aylanma nay orqali ...

                                     

ⓘ Atom reaktori

Atom reaktori – atom yadrosining boshqariladigan zanjir reaksiyasini amalga oshirish uchun moljallangan qurilma. Atom reaktori sanoat energiyasi ishlab chiqarish, fizik tadqiqotlarda ishlatiladigan neytronlar oqimini hosil qilish, sun’iy radioaktiv izotoplar hamda atom elektr stansiyalarida elektr-energiyasi olishda ishlatiladi. Reaksiyadagi neytronlarning tezligiga qarab, Atom reaktori suct va tez neytronli boladi. Suct neytronli reaktorlarda yoqilgi sifatida tabiiy uran izotoplarining aralashmasi yoki uran bilan boyitilgan aralashma ishlatiladi. U235 bolinishi davrida uchib chiqayotgan tez neytronlar grafit yoki ogir suv yordamida susaytirilib, suct neytronlarga kel-tiriladi. Tez neytronli reaktorda esa susaytirgich ishlatilmaydi. Bunday re-aktorda zanjir reaksiya togridan-togri tez neytronlar ta’sirida borishi uchun atom yoqilgisi – sof U235 izotopi yoki sun’iy izotoplar U233 va Ri239 bolishi kerak. Atom yoqilgisi ma’lum miqdor va hajmda bolgandagina zan-jir reaksiya davom etadi va atom reaktori ishlay boshlaydi. Reaktordan chiqib ketayotgan neytronlarni qisman faol zonaga qaytarish uchun bu zona kaytar-gich bilan oralgan boladi. Qaytargich faol zonada hosil bolayotgan neytronlardan tolaroq foydalanish va reaktorni birmuncha kich-raytirishga imkon beradi. Reaktor tekis ishlashi uchun reaksiya bir me’yorda davom etishi zarur. Aks holda reaktor toxtab qolishi yoki uchib chiqayotgan neytronlar soni kopayib ketib, reaktor buzili-shi mumkin. Faol zonada ajralayotgan neytronlar sonini ma’lum miqdorda ushlab turuvchi va reaktorning bir me-’yorda ishlashini ta’minlovchi mexanizm Atom reaktorining muhim qismi hisoblanadi. U neytronlarni koplab yutadigan moddalar dan tayyorlangan tayoqchalardan iborat. Bu tayoqchalar reak-torning faol zonasiga qozgaluvchan qilib ornatiladi. Uran tayoqchalari 10 dan oz-ozidan chiqayotgan tez neytronlar susaytirilgach, yoqilgi tarkibidagi U238 atomlarini parchalaydi. Natijada zanjir reaksiya toxtovsiz davom etadi. Boshqaruvchi tayoqcha 8, olchov asbobi 5, kuchaytirgich 6 va motor 7 bilan birga reaksiyani me’yorga keltiradi. Ikkinchi kadmiy tayoqcha 9 esa reaktorni toxtatish uchun xizmat qiladi. Qozon devori 12 bir vaqtning ozida qaytargich xizmatini ham otaydi. Issiqlik al-mashuvchi qurilma 13 yordamida uran yoqilgisidan chiqayotgan issiqlik energi-yasi olinadi. Energiya reaktorida ana shu qurilma isitgich sifatida ishlatiladi. Olingan energiya atom elektr stansiyalarida turbinalarni harakatga keltiradi. Qalin beton devor 4 reaktordan chiqib ketayotgan neytronlar va nurlarni ush-lab qoladi, kishilarni zararlanishdan saqlaydi. Suzgich 1, nasos 2 va quvur 3 yordamida beton devor ichi- i dagi havo doimo almashinib turadi. Re- J aktorlar 0.5 Vt dan 30000 kVt gacha quvvatga ega bolib, reaktor markazida har 1 sm2 yuza hisobidan sekundiga 1015 donagacha neytron olish mumkin.Reaktorlar vazifalariga kora energetik, eksperimental, ilmiy tadqiqot reaktori hamda yangi bolinadigan elementar va radioaktiv izotoplar ishlab chiqaradigan reaktorlarga bolinadi. Har qanday reaktor: a) yoqilgining turiga; b) sekinlashtiruvchi moddasiga; v) bajaradigan vazifasiga; ye) ishlash rejimiga; j) tuzilishiga qarab harakterlanadi.Energetik reaktorlar asosan suv – suvli, gaz-grafitli hamda suv-grafitli reaktorlarga ajratiladi.Ozbekiston Fanlar Akademiyasi Yadro institutida suv-suvli VVR-SM atom reaktori ilmiy tadqiqot va yadro fizikasining yutuqlarini xalq xojaligiga tadbiq qilish maqsadida 1959 yildan beri 2000 dan 10000 kVt gacha quvvatida ishlab turibdi.Reaktorlarning iqtisodiy tejamliligi va samaradorligini tadqiq qilish uchun quvvati uncha katta bolmagan eksperimental reaktorlar quriladi. Atom reaktori reaktorlari neytronlarning yadrolar bilan ta’sirlanishini organish va neytronlar 764ta’sirida turli kristallarning orga-nik birikmalarning har xil fizik va kimyoviy xossalariga ta’sirini organish uchun ishlatiladi. Shuning uchun bu re-aktorlarning muhim xususiyati katta neytronlar oqimini hosil qilib berishidir. Bunday ilmiy tadqiqot reaktorlarining faol zonasidan neytronlar dastasining tashqariga chiqishi uchun bir nechta qoshimcha gori-ontal kanallari boladi.Intensivligi yana ham yuqori bolgan neytronlar oqimini hosil qilish uchun qisqa davrli rejimda ish-laydigan reaktorlardan foydalaniladi. Misol uchun impulsli grafit reaktorda impulsning katta qiymatidagi quvvat 105 MVt ga, neytronlar oqimi esa 1018 neytron/sm2s ga yetadi. Impulsning davom etish vaqti 0.1 s.Barcha reaktorlar ichida yoqilgini qayta ishlaydigan reaktorlar muhim ahamiyatga ega. Bu reaktorlarda elektr energiyasi ishlab chiqarish bilan bir qatorda reaksiya hisobiga intensiv yoqilgi ishlab chiqarish jarayoni amalga oshadi. Reaktorlar yoqilgi va susaytirgichning faol sohada ozaro joylashtiri-lishiga qarab, gomogen yoki geterogen bolishi mumkin. Gomogen reaktorda yadro yoqilgisi susaytirgich bilan bir tekis ara-lashtiriladi. Geterogen reaktorda yadro yoqilgi susaytirgichdan ajratilgan.Ad.: Bekjonov R. B., Atom yadrosi va zarralar fizikasi, T., 1995.