ⓘ Atom energiyasi – atomlarning markazida joylashgan atom yadro-sida sodir boladigan jarayonlar na-768tijasida ajralib chiqadigan energiya. Erkin protonning massa ..

                                     

ⓘ Atom energiyasi

Atom energiyasi – atomlarning markazida joylashgan atom yadro-sida sodir boladigan jarayonlar na-768tijasida ajralib chiqadigan energiya. Erkin protonning massasi t = 1.0076 massa atom birligi ga, erkin neytronning massasi tpq 1.0089 m. a. b.ga tengligi tajribalarda aniqlangan. Bu qiymatlardan foydalanib atom yadrosining massasi aniqlanadi, chunki Mendeleyev jadvalidagi elementning orniga qarab yadrosida nechta proton va nechta neytron borligi ma’lum. Mas, ge-liy yadrosining massasi 2 x 1.0076 Q 2x 1.0089 q 4.0330 m. a.b.ga teng. Lekin juda aniq olchashlarga kora geliy yadrosining massasi 4.003 m. a. b.ga teng, bu esa erkin neytron va erkin protonlar massasining umumiy ogirligidan 0.03 m. a. b. kam, de-mak, proton va neytronlardan atom yadrosi hosil bolganda ma’lum miqdorda mas-sa yoqolar ekan. Massaning bu miqdori massa defekti deyiladi. Massa defekti har bir atomning oziga xos boladi. Mac, uranda 0.07, geliyda 0.03, berilliyda 0.04 m. a. b.ga teng. Massa bilan energiyaning ozaro boglanish qonuniga asosan proton va neytronlardan yadro hosil bolishida energiya ajralib chiqishi yadro massasining kamayishiga sabab boladi. Elementlar atomlarining yadrolari hosil bolishida ajra-ladigan energiya yadrolarning boglanish energiyasi deyiladi. Turli yadrolarning boglanish energiyasi turlicha boladi, mas, geliy yadrosining tola boglanish energiyasi 28 MeV, os-zarraniki – 8.8 MeV, uran 238ning massa soni 119, uran 238 ikkiga bolin-sa, ikkala yadroning boglanish energiyasi 119 x 8.6 Q 119 x 8.6 q 2047 MeV, uran 238ning bolinmasdan oldin boglanish energiyasi 238x7.5 q 1785 MeV, energiyalar farqi 2047 MeV – 1785 MeV q 262 MeV, bu energiya uran yadrosi parchalanganda issiqlik energi-yasi holida ajralib chiqadi. Atom ener-giyasi ajralib chiqishi uchun bitta sarf-langan neytron evaziga jarayon davomida kup yangi ney-tronlar paydo bolishi ke-rak. Neitronlar kosmik nurlar tarkibida tabiatda oz-ozidan paydo bolib tura-di, faqat uni tutib turish uchun sharoit yaratish kerak, shu vaqtda zanjir jarayon oz-ozidan vujudga keladi. Elementlarning atom raqamlari ortib borishi bilan atom yadrolarida neitronlar sonining protonlar soniga nisbati ortadi. Shu sababli, uran 235 bolinganida hosil bolgan parchalardagi neytronlar aj-ralib chiqadi. Neytronlar yadroga oson yutiladi, ular yutilganida yadro ener-giyasi ortadi. Uran 235ning har bir yadrosi neytronlar yutib parchalanganda taxminan 200 MeV energiya ajralib chiqadi. Atom energiyasi atom reaktori deb ataladigan qurilma yordamida ajratib chiqariladi. Tabiiy radioaktivlik organilgandan song atom ichida energiyaning katta za-xiralari borligi aniqlandi. Uran yadrosining bolinish reaksiyasi vaqtida kop miqdorda energiya ajralib chiqadi. Atom yadrolarining bolinishi kashf qilingandan keyin yadro energiyasidan amaliy maqsadlar uchun foydalanish mumkin boldi. Ichki tomonidan ney-tronlarni qaytaradigan qatlam bilan orab, reaktorning quvvati oshiriladi. Kuchli sirkulyatsiya nasoslari reaktordan issiqlikni tez olib turadi. Atom yoqilgisi kislorodsiz, germetik yona be-radi. Undan sayyoralararo uchishlarda va suv ostida foydalanish mumkin. Atom yoqilgisi tugun chiqarmaydi va kam joyni egallaydi. Atom yoqilgisining kon-sentratsiyasi katta, shuning uchun bunday yokdlgi bilan samolyotlar yerga qonmasdan bir necha sutka uchishi, dengizda kemalar uzoq suzib yurishi mumkin. Atom energi-yasi zaxiralari bitmas-tuganmas, chunki kelajakda kop elementlar atomlaridan ham energiya olish imkoni topiladi.Kelajakda energiyaga bolgan ehtiyoj yulduzlar hamda Quyosh energiyasi, ya’ni termoyadro energiyasini ishga solish yoli bilan qondiriladi. Sintez usuli bilan vodoroddan ancha ogir element – geliy olish termoyadro reaksiyasiga asoslangan. Ogir vodorod, ya’ni deyteriy termoyadro energiyasi olinadigan xom ashyodir. Dunyo okeanida deyteriy zaxiralari nihoyat 769darajada kop. Kumir, neft, yonuvchi gaz, torf zaxiralarining hammasini bir yola yondirganda ajralib chiqadigan issiqlik dunyo okeanidagi suvni bor-yogi 0.02 darajagina isitishi mumkin. Agar shu maqsadda yengil elementlarning birikish reaksiyalaridan faqat bittasi ogir vodoroddan geliy hosil qilish reaksiyasidan foydalanilsa, bunda aj-ralib chiqadigan energiya dunyo okeanini bir yarim ming qaynash darajasigacha isitishga yetadi.Boshqariladigan termoyadro reak-siyalari xalq xojaligining barcha tarmoqlarini uzoq davr mobaynida zarur miqdorda energiya bilan ta’min-lab turish imkoniyatini beradi. Biroq boshqariladigan termoyadro siteziga energiya olinadigan eng songgi manba deb qarashxato, chunki fizika fani ixtiyorida boshqa baquvvatroq energiya manbalari ham mavjud. Hozirgi vaqtda, mas, antiyadro hosil qilish uchun sharoit yaratish ustida zor berib nazariy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Antizarralar kashf etili-shi, ularning tuzilishini hamda yadro zarralarining ozaro ta’sirini organish annigilyatsiya jarayonida hosil boladigan yangi tur energiya olish yolini aniqlab berdi. Annigilyatsiya natijasida ajra-lib chiqadigan yoruglik nuri energiyasi termoyadro sintezidagiga qaraganda ming marta koproqdir. Shuni qayd qilish ke-rakki, hozir tadqiqotchilar Yerda sun’iy yulduz moddalarini hosil qilish ustida kop yillardan buyon ilmiy tadqiqot ishlari olib bormoqdalar.Termoyadro reaktorining ishga tu-shirilishi odamzodning energiya muam-molarini hal etadi, energiyaga bolgan ehtiyojni qanoatlantiradi.