ⓘ Gafniy, Hf - Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 72, atom massasi 178.49. Massasi Hf74, Hf176, Hf, Hf78, Hf va Hf ..

                                     

ⓘ Gafniy

Gafniy, Hf - Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 72, atom massasi 178.49. Massasi Hf74, Hf176, Hf", Hf78, Hf" va Hf180 ga teng izotoplar aralashmasidan tashkil topgan. Suniy izotoplaridan eng muhimlari Hf7S va Hf". Gollandiya olimi Gafniy Koster va Vengriya olimi Gafniy Xeveshi 1923 yilda bu elementni erkin holda oldilar va Kopengagen shahri sharafiga Gafniy deb atadilar. Gafniy tarqoq element, asosai sirkoniy minerallariga aralashgan holda uchraydi. Ogirlik jihatidan Yer postining 10~4% ini tashkil etadi. U kumushdek kulrang, yaltiroq, yaxshi bolgalanuvchan va choziluvchan metall, zichligi 13.82 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2222±30°, qaynash temperaturasi 5400°. Oddiy sharoitda turgun, chunki yuzasida hosil bolgan metall oksidi uni keyingi tola oksidlanishdan saqlaydi. Gafniy suvda, ishqor va ammiak eritmalarida erimaydi. NS1 va H3SO4 da juda sekin eriydi. Yuqori temperaturada galogenlar, azot, uglerod, kremniy vag vodorod bilan birikadi. Azot bilan 700 - 800° da nitrid HfN, galogenlar bilan 200 - 400° da tetragalogenidlar, uglerod bilan 1800 - 2000° da karbid NGS, kremniy bilan 1000° da silitsidlar Hf2Si, Hf5Si, HfSi va HfSi2, vodorod bilan 350-400° da gidrid HfH2 hosil qiladi. Birikmalarda +2 va +3 valentli bolishi ham mumkin, lekin asosiy valentligi +4 ga teng. Gafniy tuzlarining suvdagi eritmalari gidrolizlanganida murakkab polimer va kop yadroli kompleks ionlar hosil boladi.

Gafniy dioksid, NGO2 - oq kristall modda; zichligi 9.68 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2780°. Suvda erimaydi, konsentrlangan NS1 va HNO3 tasiriga berilmaydi, konsentrlangan ftorid va sulfat kislotalar, suyuqdantirilgan ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi.

Umumiy formulasi HfO2 xH2O bolgan ozgaruvchan tarkibli kristall yoki gelsimon birikmalar; hosil qiladi.

Gafniyning nitridi, boridi, karbidi ota qattiq, mort va elektr otkazuvchan moddalardir. Gafniydan elektron lampalarining katodlari va maxsus qotishmalar tayyorlanadi, yadro texnikasida neytron zarralarini yutuvchi modda sifatida, organik moddalarni sintez qilishda katalizatorlar sifatida qollaniladi.

                                     
  • o simliklarda qo rg oshinning taqsimlanishini o rgangan. D. Koster bilan birga gafniy kimyoviy elementini kashf etgan 1922 Og ir suvdan foydalanib tirik organizmlarda
  • yuqori bo lgan birikmalarga gafniy nitrid HfN 3300 sirkoniy karbid ZrC 3887 tantal karbid TaS 3985 va gafniy karbid HfC 3890 kiradi. Organik
  • xrom Sg sirkoniy 2g niobiy N5, molibden Mo, texnetsiy Ts, ruteniy Ki, gafniy NG tantal Ta, volfram XV, reniy Ke, osmiy 08, iridiy 1g rodiy Kp metallari
  • volfram W molibden Mo vanadiy V niobiy Nb titan Ti pyx Zn gafniy Hf reniy Re uglerod S va boshqa elementlar bilan legirlanadi. Tantalning
  • kimyoviy elementlar rubidiy, kadmiy, seziy, galliy, indiy, talliy, germaniy, gafniy vanadiy, selen, tellur, reniy guruhi. Tarqoq elementlar tabiatda juda
  • Fianitlar - sirkoniy va gafniy oksidlari asosida olingan sintetik kristallar. 1972 yil sobiq SSSR FA fizika instituti FIAN da yaratilgan nomi shundan
  • kobalt, nikel bilan mis, siyraker elementlari, platinoidlar, sirkoniy bilan gafniy niobiy bilan tantal va boshqalarni ajratib olishda E. usuli keng qo llanadi
  • fizik xossalari bilan boshqa birikmalardan farq qiladi. Titan, sirkoniy, gafniy vanadiy, niobiy, tantal, xrom, molibden, volfram kabi yuqori trada eriydigan
  • Sinonimlari: kaliptolit, xeldburgit, sirkonit va boshqa S. - sirkoniy va gafniy olishning asosiy manbasi. Sof S.li qumlar qolipga quyishda hamda olovbardosh
  • oltin, platina, kumush radioaktiv uran, toriy, radiy tarqoq aktiniy, gafniy galliy, germaniy, indiy, kadmiy, protaktiniy, reniy, rubidiy, selen, skandiy