ⓘ Nisbiylik nazariyasi - fazo va vaqtning har qanday fizik jarayon uchun orinli bolgan xususiyatlari haqidagi hozirgi zamon fizika talimoti. Albert Einstein yarat ..

                                     

ⓘ Nisbiylik nazariyasi

Nisbiylik nazariyasi - fazo va vaqtning har qanday fizik jarayon uchun orinli bolgan xususiyatlari haqidagi hozirgi zamon fizika talimoti. Albert Einstein yaratgan nisbiylik nazariyasi 2 qismdan: maxsus nisbiylik nazariyasi va umumiy nisbiylik nazariyasi dan iborat bolib, maxsus nisbiylik nazariyasi 1905-yilda, umumiy nisbiylik nazariyasi 1916-yilda nihoyasiga yetkazilgan.

Fazo va vaqt haqidagi tushunchalar turli davrda turlicha bolgan. Klassik fizikada vaqtning fazo bilan materiyaga hech qanday dahli yoq. Fazo va vaqt haqidagi klassik mexanika talimotini Galileo Galilei nisbiylik prinsipi asosida matematik ravishda ifodalash mumkin. Fazoning aniq nuqtasida aniq vaqtda roy beruvchi hodisani voqea deyiladi. Mexanik hodisalar barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil roy beradi, demak, harakat tenglamasining yozilish shakli barcha inersial sanoq sistemalarda bir xildir. Bu xususiyat Galilei almashtirishlariga nisbatan Isaac Newton harakat tenglamasining invariantligi deyiladi.

Nisbiylik nazariyasiga kora, fizik jarayonlarda fazo va vaqt xususiyatlari ozaro bogliqdir. Fazo va vaqtning ozaro boglanishi harakat tufaylidir. Jism turli harakatda ekan, fazo va vaqt xususiyatlari ham turlichadir. Maxsus nisbiylik nazariyasi uchun 2 prinsip asosiy qonun zamin hisoblanadi: birinchisi nisbiylik prinsipi, ikkinchisi yoruglik tezligining doimiyligidir. Nisbiylik prinsipiga asosan, fizik qonuniyatlarni ifodalovchi matematik tenglamalar bir xil korinishga ega, yani ular turli inersial sanoq sitemalarga nisbatan invariantdir. Ikkinchi prinsipni quyidagicha ifodalash mumkin: yoruglikning boshliqdagi tezligi barcha inersial sanoq sistemalarda bir xil qiymatga ega bolib, yoruglik manbaining harakatiga bogliq emas.

Gravitatsiya, fazo va vaqt haqidagi hozirgi zamon fizik nazariyasi, asosan, Esinstein tomonidan yaratildi va umumiy nisbiylik nazariyasi nomini oldi. Umumiy nisbiylik nazariyasining yaratilishida ekvivalentlik prinsipi asos bolib xizmat qildi.

Nisbiylik nazariyasidan kelib chiquvchi xulosalar juda kop tekshirishlar, kuzatishlar va tajribalar asosida tasdiqlangan. Hozirgi kungacha nisbiylik nazariyasining kamchiliklari mavjudligini korsatuvchi biror dalil yoki tajriba natijalari malum emas.

Albert Einstein 1905-yilda Albert A. Michelson, Hendrik Lorentz, Henri Poinar va boshqalar tomonidan olingan koplab nazariy natijalar va empirik topilmalar asosida maxsus nisbiylik nazariyasini elon qildi. Max Plank, Hermann Minkovskiy va boshqalar keyingi ishlarni bajarishdi.

Einstein 1907-1915-yillar orasida umumiy nisbiylikni ishlab chiqdi, 1915-yildan keyingi kopchilikning hissalarini qoshdi. Umumiy nisbiylikning yakuniy shakli 1916-yilda chop etildi.

"Nisbiylik nazariyasi" atamasi 1906-yilda Plank tomonidan ishlatilgan "nisbiy nazariya" iborasiga asoslangan bolib, u nazariyaning nisbiylik tamoyilini qanday ishlatishini takidlab otdi. Xuddi shu yozuvning munozarali qismida Alfred Bukerer birinchi marta "nisbiylik nazariyasi" nemicha: Relativitätstheorie iborasini ishlatgan

1920-yillarga kelib fizika jamiyati maxsus nisbiylikni tushunib, qabul qildi. Atom fizikasi, yadro fizikasi va kvant mexanikasining yangi sohalarida teorisyenler va eksperimentalistlar uchun juda muhim va zaruriy vositaga tezda aylandi.

Taqqoslash uchun, umumiy nisbiylik Nyuton tortishish nazariyasi mazmuniga kichik tuzatishlarni kiritmasdan ham foydali korinmaydi. Eksperimental test uchun juda kam imkoniyatni taklif qilgandek tuyuldi, chunki uning kopchiligi astronomik miqyosda edi. Uning matematikasi juda kam sonli odamlar tomonidan murakkab va toliq tushunilgan edi. Taxminan 1960-yillarda umumiy nisbiylik fizika va astronomiyaga katta etibor qaratdi. Yangi riyoziy texnika umumiy nisbiylik darajasini sodda hisoblash uchun qollash va uning kontseptsiyalarini yanada osonroq namoyon qildi. Kvazarlar 1963, 3-kelvin mikrodalga fon radiatsiyasi 1965, pulsarlar 1967 va birinchi qora tuynuk nomzodlari 1981, kabi astronomik hodisalar aniqlangach, ular yana nazariyani tasdiqladi.