ⓘ Radiy, Ra - Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub radiaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 88, atom massasi 226.0254. Radiy massa jihatidan Yer po ..

                                     

ⓘ Radiy

Radiy, Ra - Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub radiaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 88, atom massasi 226.0254. Radiy massa jihatidan Yer postining 1010% ini tashkil qiladi. Radiy 1898 yilda Radiy va Radiy Kyurilar tomonidan uran rudasida uranning radiaktivlik xossalarini organish paytida kashf etilgan. Radiy ikkinchi radiaktiv elementdir. Uran rudasining 1 t sida 0.34 g gacha Radiy boladi. Radiy ning massa soni 213.215 va 219 - 230 bolgan 14 ta izotopi malum. Bulardan eng uzoq mavjud boluvchi 226Ra. 1910 yilda Radiy Kyuri va Radiy Debyern Radiy tuzlarini simob katod bilan elektrolizlab Radiy amalgamasini, undan simobni haydab sof Radiy olishga muvaffaq boldilar. Sof Radiy havoda tez oksidlanadigan kumushdek oq metall. Suyuqlanish temperaturasi 700 - 960°, qaynash temperaturasi 1140°, zichligi 5.5 g/sm³. Radiy va uning birikmalaridan doim chiqadigan nur elektr va magnit maydonida 3 tarkibiy qismga ajraladi. Radiy kimyoviy xossalari jihatidan bariyga oxshaydi. Havoda Radiy sirti radiy nitrid Ra3N2ning qora pardasi bilan qoplanadi. Metall Radiy suvga tasir etganida vodorod ajralib chiqib, kuchli ishqor - radiy gidroksid Ra2 hocil boladi. Radiy tuzlari oq rangli, lekin ular asta-sekin radioaktiv parchalanib, vaqt otishi bilan sariq yoki jigarrang tuye oladi. Radiyning bir qancha kompleks birikmalari malum.

Radiyning osimlik organlari va toqimalarida toplanishi mineral moddalarning yutilish umumiy krnunlariga boysunadi va osimlik turi hamda uning osish sharoitiga bogliq. Odatda, Radiy ot osimliklarning iddizi va yaprokdarida koproq boladi. Postloq va yogochlikda ayniqsa kop.

Radiy odam va hayvonlar organizmiga ovqat hamda suv orqali otadi. Odam organizmiga bir kechakunduzda kiradigan 226Ra ning miqdori 2.310~12 kyurini tashkil etadi. Organizmdagi Radiyning 80% ga yaqini u kimyoviy xossasiga kora, Sa ga yaqin suyak toqimalarida tuplanadi. Organizmda Radiy miqdori kopayib ketsa, osteoporoz, suyakning oz-ozidan sinishi va shish kasalliklari kabi yomon oqibatlarga sabab boladi. Tuprokda Radiy miqdori 1 10 7 - 10~8 kyuri/kg dan oshib ketsa, osimliklarning osishi va rivojlanishi qiyinlashadi. Radiy yorqin boyoqlar tayyorlashda, radon olishda koplab ishlatiladi. Radiy tuzlari ogitga oz miqdorda qoshilsa, paxta, kungaboqar, lavlagi, sabzi, bodring va boshqa osimliklarning unumdorligi oshadi.