ⓘ Gidrosfera ..

Yer fizikasi

Yer fizikasi, geofizika -Yer, uning ichki tuzilishi, fizik xossalari va "qattiq" qobiqlarida sodir boluvchi fizik jarayonlar, shuningdek, gidrosfera va atmosfera togrisidagi fanlar majmui. E. f. organilayotgan fizik maydon va tadqiqotlar harakteriga qarab, yer magnetizmi, gravimetriya, seysmologiya, geotermika, atmosfera fizikasi, dengiz fizikasi, razvedka, sanoat geofizikasi va b. bolimlarga bolinadi qarang Geofizika, Yer.

Geosferalar

Geosferalar - Yerni tashkil etgan konsentrik qobiklar. Yerning ustidan markaziga tomon atmosfera, gidrosfera, Yer posti, mantiya, yadro G.lari ajratiladi. Ichki va tashqi G. farq qilinadi. Tashqi G. atmosfera va gidrosfera, ichki G. Yer posti, mantiya va yadrodan iborat. G.ning ichki tuzilishi togrisidagi tasavvurlar geofizika malumotlariga asoslangan. Yer posti mantiyaning ustida joylashgan va undan Moxorovichich yuzasi bilan ajralgan. Yer postining qalinligi okeanlar tubida 3–12 km, kontinental zonada ortacha 35 km, eng qalin joyi togliklar ostida 50–84 km. Moxorovichich yuzasining tagid ...

Gipergen jarayonlar

Gipergen jarayonlar - Yer posti va uning yuzasidagi mineral moddalarning atmosfera, gidrosfera va tirik organizmlar tasirida past t-ralarda kimyoviy va fizik ozgarishi. G. j. kimyoviy ajralish, erish, gidroliz, gidratatsiya, oksidlanish, karbonatlanish va b. hodisalarda namoyon boladi. G. j. tasirida quyidagilar kelib chiqadi: foydali qazilmalarning oksidlanishi va nurash postining vujudga kelishi, tuproq hosil bolishi, yer osti, daryo, kol, dengiz va okeanlar suv tarkibining shakllanishi, xemogen va biogen chokishning yuzaga kelishi, chokishning diagenez va ilk epigenezi. Endogen jarayonl ...

Geomorfologiya

Geomorfologiya - yer yuzasining relyefi haqidagi fan. G. quruqlik hamda okean va dengizlar tubining tashqi qiyofasini, kelib chiqishi, yoshi tari-xiy taraqqiyoti, hozirgi dinamikasi va tarqalishi qonuniyatlarini organadi. Hoz. geologik davrdagi relyefni G. yer yuzasining otmishdagi taraqqiyotining yakuni sifatida organadi. Yer yuzasi bir tomondan Yer postini va ikkinchi tomondan gidrosfera hamda atmosferani bir-biridan ajratib turadigan chegaradir. Yer yuzasiga bir vaqtning ozida relyefni paydo qiluvchi endogen jarayonlar va ekzogen jarayonlar tasir etadi. Ogirlik kuchining bevosita tasiri ...

Geokimyoviy sikllar

Geokimyoviy sikllar - tadrijiy kechadigan kimyoviy jarayonlar majmui. G. s.da kimyoviy elementlar bir qancha migratsiyadan keyin, turli fizikkimyoviy qayta ozgarishlarda minerallar hosil qilib ishtirok etadi, izotop tarkibini ozgartirib, dastlabki holiga qaytadi. "G. s." termini rus olimi A. Ye. Fersman tomonidan 1922 yda taklif etilgan. 1927 y.da V. I. Vernadskiy Yer postidagi kopgina kimyoviy elementlarning G. s.da ishtirok etishini "Geoximiya ocherklari" asarida asoslab berdi. U Yer postining turli zonalarida birikma, molekula va kristallar hosil qilib, bir shakldan ikkinchi shaklga oti ...

Geokimyoviy jarayonlar

Geokimyoviy jarayonlar - tog jinslari, minerallar, shuningdek ularni hosil qilgan eritma va qorishmalarning kimyoviy tarkibini ozgarish jarayonlari. G. j. natijasida kimyoviy elementlar migratsiyasi, ularning valentlik nisbatini ozgarishi sodir boladi. G. j. litosfera, gidrosfera va atmosferaning pastki qatlamlarida yaxshi organilgan. Yerning yuqori mantiya sida buladigan G. j. togrisida malumotlar juda kam. Yerning quyi mantiya va yadrosidagi G. j. togrisida faqat gipotezalar malum. G. j. geologik tarix oldi, endogen, ekzogen va metamorfogen xillariga bolinadi. Geologik tarix oldi G. j. Y ...

Geokimyoviy qidirish

Geokimyoviy qidirish - litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferada kimyoviy elementlarning tarqalish qonuniyatlarini organishga asoslangan foydali qazilma konlarini topish metodlari. Geologik qidirish maqsadida organilayotgan moddalarning xususiyatiga kora G. q. litokimyoviy, gidrokimyoviy, atmokimyoviy va biokimyoviy metodlarga bolinadi. Tog jinslari, tuproq, tabiiy suvlar, Yer atmosferasi va osimliklarda kimyoviy elementlarning konlardan uzoqlashgan joylardagi ortacha miqsori geokimyoviy muhitni anglatadi. Foydali qazilma koni yakinida kimyoviy elementlarning miqdori kop bolib, geokim ...

Geografik qobiq

Geografik qobiq, landshaft qobigi, epigeosfera - Yerning litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferalar ozaro tutashadigan va bir-biriga tasir etadigan qobigi. G. q.ning tarkibi va tuzilishi juda murakkab. Uning yuqorigi va pastki chegaralari ham shartlidir. Atmosferada G. q. stratopauza buylab otadi deb hisoblaydilar, chunki Yer yuzasining atmosfera jarayonlariga bolgan issiqlik tasiri shu chegaragacha davom etib, litosferada esa gipergenez oblasti quyi qismigacha boradi. G. q. butun gidrosferani, Yer postining yuqori qavatini va atmosferaning quyi qismi ni oz ichiga oladi. G. q.ning eng ...

Glyatsiologiya

Glyatsiologiya - Yer yuzasidagi barcha muz shakllari, yer osti muzlari, ularning tuzilishi, tarkibi, fizik xususiyatlari, kelib chiqishi va rivojlanishi, geol. va geomorfologik faoliyati, geografik tarqalishi haqidagi fan. Umumiy muzshunoslikning sinonimi. G. glyatsiosfera va yer yuzasi, atmosfera, gidrosfera va litosferadagi tabiiy muz va muzliklar, ularning joylashishi, rejimi va rivojlanish dinamikasi, atrof muhit bilan ozaro aloqasi, muzning Yer evolyutsiyasidagi ahamiyatini organadi. G. suv oqimi, muz zaxirasi, muzliklarning iqlimga tasiri, geologik ishi va b. tabiiy xususiyatlarini o ...

Geokimyo

Geokimyo - Yerning kimyoviy tarkibi, kimyoviy elementlar va ularning barqaror izotoplarining Yer va turli geosferalarda tarqalish va bir joydan ikkinchi joyga kochish qonuniyatlarini organuvchi fan. G. terminini fanga dastlab shveysariyalik kimyogar K. F. Shyonbeyn kiritgan. G. 20-asr boshlanishida geol. va kimyo fanlari tutashgan joyda vujudga keddi. V. I. Vernadskiy, V. M. Goldshmidt, A. Ye. Fersman G.ning asoschilari hisoblanadi. 20-asrning 1 -yarmida otkazilgan i. t. ishlari natijasida G. mustaqil fanga aylandi. G. boyicha birinchi yirik ilmiy axborotlar toplami amerikalik olim F. U. K ...